Wat moslims horen in het vrijdaggebed

Daniel Steinworth en Bernard Zand
Vertaling: Bernadette de Wit

Is er werkelijk een cultuurbotsing tussen de islam en het Westen? Der Spiegel ging naar het vrijdaggebed in moskeeën overal ter wereld. Imams die hun kudde leiden, prijzen de heerlijkheden van het paradijs, zaaien twijfel over het regeringsgezag – en preken soms haat.

Afgelopen maandag, de 12de van de maand Rabi al-Awwal in het jaar 1427, stond het verkeer stil in de meeste islamitische landen, hadden ambtenaren een vrije dag en bleven de kinderen thuis van school. Op deze dag vieren moslims de geboortedag van de profeet Mohammed.
Egyptenaren vieren Maulid al-Nabi, een soort islamitische Kerst. In steden rond de Nijldelta gaan duizenden mensen de straat op met trompetten en drums. Meisjes krijgen een pop en jongens een paardje van suiker. Het is het grootste religieuze festival in Egypte.

In Pakistan zetten de gelovigen een als Bedouïn verklede jongen op een paard en laten hem door de straten paraderen, als voorstelling van de terugkeer van de profeet in de vorm van een kind. Klaarblijkelijk is dit geen schending van het verbod op het afbeelden van Mohammed waartegen de moslimwereld zo heftig tekeer ging. Maar dit jaar eindigde de terugkeer van de profeet in een bloedbad. Een zelfmoordterrorist in Karachi blies zichzelf en nog 57 anderen op tijdens het gebed.

De islam heeft vele gezichten. Op de vrijdag voorafgaande aan de verjaardag van de profeet bezochten Spiegelverslaggevers moskeeën, van Nigeria tot Indonesië, om naar de preken van de imams te luisteren. Ze waren daar ook vanwege het wantrouwen dat heeft postgevat in het Westen, vooral sinds de terroristische aanslagen van 11 september 2001. Zijn die moskeeën veranderd van gebedshuizen in broeinesten van extremisme en centra voor islamitische indoctrinatie? Zit er werkelijk een gevaarlijke botsing van culturen aan te komen, zoals velen in Europa en de Verenigde Staten vrezen?

Radicale predikers hebben actief bijgedragen aan deze indruk. Een televisieploeg nam heimelijk een preek op van een Turkse imam in Berlijn die de Duitsers goddeloos noemde en tekeer ging tegen hun vermeende stank. In Londen riep haatprediker Aboe Hamza de gelovigen op tot het vermoorden van toeristes in zijn thuisland Egypte. ‘Als een vrouw, zelfs een moslimse vrouw, naakt is’, zei hij, ‘en je kunt haar niet bedekken, dan is het gewettigd om haar te doden.’

Andere koranbemiddelaars spreken gematigd tegen een westers gehoor, maar hun woorden worden onmiskenbaar radicaler als ze het tegen moslims hebben. In een interview met der Spiegel zei de zeer invloedrijke televisie-imam Yoesoef al-Qaradawi hooghartig dat er in de hemel ook plaats is voor toegewijde christenen en joden. Maar op zijn Arabische website maakte hij kort daarna duidelijk dat hij vindt dat christenen en joden uiteindelijk niets ander zijn dan ongelovigen.

Zeker zijn er in alle geloven voorbeelden van dit soort bekrompenheid. Zijn deze haatzaaiende, discriminerende uitspraken werkelijk representatief voor de vele duizenden vrijdaggebeden die miljoenen moslims overal elke week horen? En hoe zit het met de mensen die zich verslapen en het ochtendgebed missen of degenen die in hun leven niet alleen maar met het geloof bezig zijn? Het antwoord op deze vragen kan nogal verschillen, maar in het algemeen is het zo dat hoe meer vrome moslims zich bedreigd voelen door het Westen, des te vuriger de plaatselijke imams de gelovigen oproepen tot strijd in naam van Allah.

Al-Azhar, Caïro

De moskee en tevens universiteit is meer dan duizend jaar geleden opgericht door de Fatimiden-commandant Gauhar al-Sikilli en wordt nog altijd beschouwd als het belangrijkste soennitische studiecentrum. Prediker dr Id Abd al-Hamid Yoesoef (65) is volstrekt tegen het gebruik van de islam voor politieke doeleinden:

De profeet vergaf hen die onrecht pleegden jegens Hem. Hij vergaf de moordenaar van zijn oom Hamza. Hij vergaf zijn mensen toen ze hem uit Mekka verdreven. De islam is over de wereld verspreid door argumenten en overtuiging, niet door het zwaard, zoals de vijanden van de islam beweren. De islam gebruikte alleen het zwaard als hij werd aangevallen. De profeet verbood extremisme en fanatisme. Hij zei: ‘Ik ben tot u gezonden uit Gods vrijgevigheid. De nacht werd een dag. Ieder die van het rechte pad afwijkt, zal geruïneerd worden.’
Voor sommigen is godsdienst net een doolhof. Treed voorzichtig binnen, omdat wie de godsdienst benadert als een extremist, zal omkomen in zijn extremisme.

In steden als Istanbul en Djakarta waren de preken vaker gewijd aan theologische exegese, maar het vrijdaggebed in Pakistan, Iran en de Gazastrook was opvallend politiek van aard. In de moskeeën daar zweepten de religieuze geleerden hun toehoorders op tot heilige razernij en trokken ze een scherpe scheidslijn tussen de Dar al-Islam, het Huis van de Islam, en de Dar al-Harb, ofwel het Huis van Oorlog, de twee gebieden waarin de islamitische rechtsscholen de wereld hebben opgedeeld.

Maar tegelijkertijd vroegen imams vaak in dezelfde preek Allah om hulp bij het trotseren van de dagelijkse narigheid, deden ze een moreel beroep op hun eigen politieke leiders en kwamen ze voortdurend terug op de grootste klaagzang van de islamitische wereld: de vergelijking tussen het mistroostige heden en het glorieuze verleden.

Het nieuws op de vrijdag daarvoor bevatte alle ingrediënten voor een dramatische politieke preek. Het Israëlische leger had zojuist een aanval uitgevoerd op twee kantoren van de al-Aksa Brigades in de Gazastrook en zowel de Verenigde Staten als Europa hadden aangekondigd dat ze van plan waren hun financiële steun aan de Palestijnse Hamasregering stop te zetten. Tien mensen werden die donderdag gedood toen een bom afging in de Iraakse stad Najaf en nog eens 70 stierven er daags daarna in Bagdad bij het uitgaan van de moskee na het vrijdaggebed. De regering in Washington liet ook weten dat ze tegen het voornemen van interim-premier Ibrahim al-Jaafari van Irak was om aan te blijven.

Het nucleaire geschil tussen Iran en het Westen escaleerde verder toen de Iraanse religieuze leiders de eis van de Verenigde Naties om een einde te maken aan het verrijken van uranium onaanvaardbaar noemden. Dat weekeinde onthulde The New Yorker ook dat het Witte Huis plannen maakt om de kernwapenfabrieken van Iran militair aan te vallen. President Mahmoed Ahmadinedjad kwam plotseling in het geweer tegen zijn tegenstander, hij verklaarde dat zijn door mullahs geleide theocratie met succes uranium had verrijkt en zichzelf nu zag als lid van de internationale kernclub.
Maar Didin Hafidoeddin, de imam van de Istiqal-moskee in de Indonesische hoofdstad Djakarta, een van de grootste ter wereld, maakte in zijn preek geen melding van de precaire geopolitieke situatie. Het onderwerp was ‘professionaliteit en eerlijk rentmeesterschap’ en de preek klonk eerder als een presentatie op het Wereld-Economisch Forum in Davos dan als heftige religieuze retoriek. Hafidoeddin vertelde de gelovigen over Josef de Israëliet, de man die werd verdacht van het leiden van de Egytpische farao-economie. Hij trok parallellen tussen dit bijbelverhaal en de hedendaagse strijd tegen corruptie in Indonesië.

‘Geef mij de leiding van de graanschuren van het land en je zult zien dat ik een slimme bewaarder ben,’ adviseert Josef de farao in het koranvers dat zijn naam draagt. Er is nog nooit zo’n efficiënte manager geweest als Josef, althans volgens de imam uit Djakarta. De leiders van nu zouden deze pagina moeten uitscheuren, zei hij, en hij voegde eraan toe dat ‘corruptie, luiheid en fraude leiden tot vernietiging’. Daarentegen beloont God volgens deze imam professionaliteit en een ‘strikt arbeidsethos’ met geluk en vervulling.

Het morele appèl op het eigen leiderschap is een leitmotiv in de preken van imams, maar het is ook een natuurlijke reactie op de autocratische toestand in veel islamitische landen. Het klonk bijna als een understatement toen sjeik Ibrahim Aboe Bakr Ramadan, imam in de Nigeriaanse stad Kano, zei dat de ‘onrechtvaardigheid die van onze leiders afstraalt het slechtste in onze maatschappij’ is. Hij verwees naar de pogingen van president Olusegun Obasanjo de grondwet te wijzigen, opdat hij nog een keer herkozen kan worden in 2007.

In Pesjawar, Pakistan, vergeleek maulana Khalil Ahmad de drie monotheïstische wereldgodsdiensten en prees – niet verrassend – de islam als het meest complete geloof: ‘Tegenstrijdigheden hebben de overhand, vooral in het christendom en het jodendom, maar ook in het communisme.’ Maar dat was nog mild vergeleken met de preek van zijn collega Abd al-Akbar Chitrali, eerder die week in dezelfde moskee. Hij dreef de spot met president Moesjarraf en klaagde dat deze het ‘westerse secularisme’ van diens idool Moestafa Kemal Atatürk wilde invoeren. De stichter van het moderne Turkije, zei Chitrali, was een man die ‘moskeeën veranderde in kerken en religieuze geleerden liet vermoorden. Luister naar mij, moslims! Kemal Atatürk is niet ons ideaal. Moesjarraf probeert niet alleen het Westen en de VS te paaien, hij wil ook permanent aan de macht blijven.’

Veel imams in Egypte en Turkije koesteren vergelijkbare reserves over de leiders van hun land, maar daarvan kwam in de preken maar weinig aan de oppervlakte. De veiligheidsdiensten van beide landen houden de moskeeën scherp in de gaten. In Egypte wordt de grote sjeik van de al-Azharuniversiteit, van oudsher de hoogste autoriteit in het soennitische religieuze onderwijs, direct benoemd door de president, wat hem in wezen tot een spreekbuis van de regering maakt.

Dit verklaart de rustige toon van de preek aan de al-Azharuniversiteit op de vooravond van de verjaardag van de profeet. De spreker, sjeik Id Abd al-Hamid Yoesoef, prees Mohammed als de volmaakste aller profeten: ‘Wij zullen nooit recht kunnen doen aan zijn nagedachtenis.’

Om te voorkomen dat een religieuze toespraak niet plotseling een politieke scheldpartij wordt, staan elke vrijdag tijdens het gebed honderden politieagenten in de straten rond de al-Azharuniversiteit. De gelovigen hebben bijna nooit gedemonstreerd na het gebed en als dat toch gebeurde, waren veel ‘demonstranten’ agenten in burger. Inderdaad waarschuwde imam Yoesoef zijn gehoor tegen de uitwassen van religieus fanatisme: ‘De extremist ploegt de aarde niet om, noch laat hij bloemen bloeien.’

De Blauwe Moskee, Istanbul

Dit huis van eredienst, in 1615 voltooid onder sultan Ahmet I, is een van de belangrijkste moskeeën van Istanbul en bedoeld om het geloof en de macht van het Ottomaanse rijk te belichamen. Imam Emrullah Hatipoglu zei er in zijn preek:

Er is geen wetenschap zonder God. We zien wat er op school kan gebeuren als kinderen niet leren in de naam van Allah. Als er wordt gemoord op scholen, als een onmenselijke ontwikkeling een bedreiging wordt, moeten we ons afvragen waar dat vandaan komt. Allah zegt in de Koran: het vermoorden van een onschuldig persoon is hetzelfde als het vermoorden van de hele mensheid. Ons hele leven is doortrokken van de koran.
Maar er zijn ook problemen met onze houding ten opzichte van de koran. We passen die niet altijd en overal toe. Laten we aannemen dat we een supermarkt hebben. Kunnen we artikelen verkopen die verboden zijn in de islam, onwettige goederen? Nee? Maar vele moslims doen dat wel. Hun koopwaar moet voldoen aan de eisen van de Turkse wet en de regels van consumentenbescherming, maar niet aan die van de koran. Is de verkoop van alcohol en varkensvlees toegestaan? En waar blijft de koran? Dit nu, medemoslims, zijn allemaal zonden.

Emrullah Hatipoglu, de imam van de Blauwe Moskee in Istanbul, doet zijn voordeel met de speelruimte die hij krijgt van het Bureau voor Religieuze Zaken van de regering. In zijn preken betoogt hij tegen het gezichtspunt van de seculiere elite dat de islam een achterlijke, antiwetenschappelijke godsdienst is. De koran begint met de woorden ‘Lees, in de naam van uw Heer, die heeft geschapen’ en de moderne islam, aldus Hatipoglu, moet gehoorzamen aan deze vermaning zichzelf te onderwijzen. ‘Natuurkunde, scheikunde, wiskunde, sterrenkunde… lees dat!’, zei hij. Maar hij is er ook van overtuigd dat de gelovigen de koran met hetzelfde enthousiasme moeten lezen. ‘Er is geen excuus. Niemand kan beweren dat hij de koran niet kan lezen. Hebben jullie geen computers en cd’s?’

Dit werd gevolgd door een catechismus die klonk als een campagnetoespraak van minister Tayyip Erdogan uit de jaren ’90, toen hij nog burgemeester van Istanbul was en een kruistocht voerde tegen alcohol, prostitutie en de onverbiddelijke verwestersing van Turkije. Momenteel heeft Erdogan zijn ogen gericht op het lidmaatschap van de EU. Hij heeft de islamitische retoriek grotendeels afgeschaft, maar het conflict tussen de door de staat gecontroleerde islam en het seculiere Turkse establishment suddert nog voort.

De Nurmoskee, Gaza

Deze moskee in het Jabaliya-vluchtelingenkamp heeft banden met het extremistische Hamas. Het vrijdaggebed eindigde met een oproep aan Palestijnen om in opstand te komen tegen de Israëlische bezetting. De preek werd gehouden door de 38-jarige imam Talal al-Majdalawi.

Toen de joden zich terugtrokken uit Gaza dachten we dat we alle vrijheid van de wereld hadden gewonnen. Maar toen kwam het bombardement. Dit is een teken, gelovigen, dat jullie strijd met de joden nog een lange weg te gaan heeft. Het bewijst dat er onder ons geen conflicten zijn, maar wel met de ongelovige joden. En dus moeten jullie elke keer als er een raketaanval is, zeggen: Allah zij geprezen, er is geen God dan de enige ware Allah en Hij is onze beschermheer. Tegen de joden zeggen we: ‘Wat jullie ons aandoen, staat geschreven in Allahs boek.’ Daarin staat geschreven: ‘Jullie zullen vrees en honger lijden.’ Maar we zullen ook vrees en terreur zaaien, zoals ze nooit eerder hebben gezien, in de harten van hen die ons vrees en honger brengen. Met Allahs hulp hoeven we nergens bang voor te zijn. We moeten niet bang zijn als een kogel doel treft of als we bedreigd worden. Dit maakt ons niet bang. Dit zou ons moeten sterken in onze strijd tegen de joden.

De gevechtslinies zijn in Palestina nog scherper omlijnd dan in Iran. In Gaza praat imam Talal al-Majdalawi 25 minuten lang over de naderende verjaardag van de profeet en de noodzaak om voortdurend na te denken over Allah en de heilige koran. De laatste vijf minuten van zijn preek bewaart hij voor zijn politieke boodschap: ‘Gisteren werden er tweehonderd kogels op ons afgevuurd’, zegt ‘de imam. ‘Wat weerhoudt ons ervan elke keer aan Allah te denken als een van die kogels doel treft?’

Zijn logica is van het soort dat lange tijd de ideologie van de radicale islamisten heeft bepaald: ‘Hoe harder de vijand ons raakt en hoe meer hij ons om de oren slaat met zijn vermeende superioriteit, des te eendrachtiger en vastberadener wij worden in onze tegenstand. Alles, zelfs de nachtelijke bombardementen door de Israëlische luchtmacht, volgt een grote, eeuwige wijsheid.’Hij vervolgt: ‘Haat het kwade niet, het kan een godsgeschenk zijn.’ Dat is het islamistische antwoord op het vraagstuk van de goddelijke rechtvaardiging. Als God almachtig is, waarom is er dan zoveel kwaad in de wereld?

In een toespraak voor duizenden Iraanse moslims verzameld in de hof van de universiteit van Teheran, heeft de hoge geestelijke (‘hojjatolislam’) Ahmed Khatami het over een soortgelijk probleem. Hij begint het politieke deel van zijn preek met de verwoestende aardbeving in de provincie Lorestan en prijst het ‘hardwerkende islamitische regime’ om ‘het overwinnen van deze moeilijkheden’. Maar de gelovigen willen ook iets anders horen. Zodra Khatami het podium op kwam, scandeerden ze ‘Dood aan Amerika! Dood aan verrader Engeland! Kernenergie is ons geboorterecht!’
En Khatami stelt ze niet teleur. Hij vermeldt de controverse over de Deense cartoons en roept soenniten en sji’ieten op zich te verenigen tegenover ‘deze belediging van de profeet’. Met citaten uit de koran verdedigt hij het recht op verzet. ‘Ons verzet dwingt respect af voor de 27 jaar oude revolutie. Ze hebben onze grote natie vele crises bezorgd, maar we hebben hen achter ons gelaten met opgeheven hoofd.’ Dan verlegt hij zijn aandacht naar het nucleaire conflict met het Westen.

De universiteit van Teheran

De vrijdagpreek aan de universiteit van Teheran wordt uitsluitend gehouden voor hooggeplaatste leden van de heersende sji’itische elite van het land. Ayatollah Ali Khamenei, de hoogste geestelijke leider, benoemt persoonlijk de campuspredikers, onder wie hojjatolislam Ahmed Khatami. Hij is nieuw.

De sji’itische en soennitische broeders vinden elkaar tegenover een gemeenschappelijke vijand, die tot doel heeft de islam aan te vallen. Dit treft niet alleen de sji’ieten. Elke belediging van de profeet is een belediging van het gehele geloof. Om die reden moeten sji’ieten en soennieten streven naar meer samenwerking en eenheid van hart. Ze moeten samenleven als broeders.
Onze vijanden gebruiken het sprookje van de kernenergie om ons in een crisis te storten. De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties is zelf een onzekere en onrechtvaardige factor geworden, in plaats van een forum voor de veiligheid van de wereld. Volgens internationaal gebruik hebben wij het recht op controle over onze technologie voor het verkrijgen van kernenergie. De Veiligheidsraad wil verhinderen dat we deze technologie onder de knie krijgen. Er is een wet van de jungle, en die luidt: de sterkste zal overwinnen. Ons land heeft duidelijk gemaakt dat we onze rechten willen opeisen.

‘Ze hebben ons één maand gegeven om onze research te staken’, vervolgt Khatami, verwijzend naar de Veiligheidsraad. ‘Een maand of een jaar – je kunt ons zoveel ultimatums geven als je maar wilt.’ Iran staat op zijn rechten en dat, zegt de geestelijke, betekent ‘dat we voor ons recht zullen opkomen met ons bloed, tot we onze laatste adem uitblazen’.

Die woorden doen denken aan de toespraken van de revolutionaire leider ayatollah Khomeiny. Khatami noemt de recente manoeuvres van de Iraanse marine ‘in de blauwe wateren van de Perzische Golf’ en uit dan deze bedreiging: ‘Als je ook maar het geringste teken van agressie durft te tonen tegen het islamitische regime, dan zullen we je met onze vuisten op je mond beuken.’ Zijn preek eindigt met een appèl aan Allah om zijn geliefde Iran te beschermen, zijn waardige leiders met succes te belonen en alle Iraniërs te aanvaarden als soldaten van de Wali-e-Asr, de twaalfde of ook wel de verborgen imam in de sji’itische sekte. ‘Bespoedig zijn wederopstanding’, smeekt hij de Almachtige.

Overal ter wereld zijn de vrijdaggebeden voor vrome moslims het hoogtepunt van de week. Het was op een vrijdag dat Adam de Hof van Eden binnenkwam en hij verliet die ook weer op een vrijdag. Moslims geloven dat Mohammed zei dat de wederopstanding eveneens op een vrijdag zou zijn. Zo zou Mohammed ook hebben gezegd dat ‘God zowel de joden als de christenen heeft bevolen de vrijdag te vieren als een dag van gebed, maar zij negeerden zijn bevel.’ Voor moslims is de koran Allahs laatste en volledige openbaring en elke vrijdagpreek moet hen daaraan herinneren.

Dit artikel verscheen op 19 april 2006 in Der Spiegel

 
Tweet

Algemeen, 21.04.2006 @ 23:59

[Home]