Baumols ziekte en de kleuterjuf

Mei Li Vos

De econoom William Baumol trok een sombere conclusie. Arbeid wordt steeds productiever ‘dankzij de ingebouwde micro-elektronica’. Maar de arbeid verricht door politieagenten, verpleegsters en docenten wordt niet productiever. Omdat zij met hun handen en aanwezigheid werken. Hun werk kan niet worden overgenomen door computers. Daardoor worden ze relatief duurder. Een vervelende bijkomstigheid is dat deze mensen allemaal uit de belastingruif worden betaald. Dat heet ook wel Baumols ziekte.

Economen willen nog wel eens zedig met de handen gevouwen hun onheilstijdingen aan de politiek presenteren met de impliciete boodschap: ‘Succes ermee’. Pragmatisch ingestelde economen, organisatiekundigen en techniekfreaks hebben wel geprobeerd de ziekte van Baumol te bestrijden: agenten vervangen door meer camera’s, verpleegsters door zogeheten ‘domotica’ en computers in de klas, zodat er minder docenten hoefden rond te lopen. Dat heeft niet veel geholpen. Buurten werden niet veiliger door die camera’s, mensen worden sneller beter door echte verpleegsters en over de experimenten in het onderwijs wil ik het nu even niet hebben.

We, maar vooral kabinetten, zitten dus nog steeds met een probleem. Het kost allemaal zo veel, die publieke dienst.
Maar er zijn ook economen die daar anders tegen aankijken. Onderwijs bijvoorbeeld, dat moet je zien als investering, niet als kostenpost. Als je het zo bekijkt, is het niet erg om erin te investeren. Om in economentermen te blijven: dat leidt tot meer menselijk kapitaal. Na bezuinigingen in de afgelopen decennia, toen babyboomers van school waren, gaat er langzaamaan weer meer geld naar het onderwijs. Een beetje politicus moet zo af en toe de mantra ‘meer geld voor onderwijs’ lispelen.

Inmiddels spenderen we per jaar achttien miljard euro aan lonen voor 487.000 mensen werkzaam in het onderwijs. Het vervelende is dat het extra geld niet naar docenten gaat, maar naar managers, bestuurders en nieuwe bureaucraten die papier schuiven voor accreditatie en controle. Schoolbesturen bestrijden deze lezing. Volgens hen gaat er genoeg geld naar het primaire proces en leidt schaalvergroting niet tot meer bureaucratie. Dat betwijfelen inmiddels veel docenten. De Vereniging Beter Onderwijs Nederland berekent nu met een eigen alternatieve methode – De bureaucratiemeter – hoeveel geld er aan strijkstokken blijft hangen.

Terug naar Baumol en zijn ziekte. Mijn punt is dat we er geen boodschap aan moeten hebben. Dezelfde economen die onderwijs als investering zien, hebben berekend dat elke euro die je stopt in peuter- en kleuteronderwijs en lager onderwijs, zich dubbel en dwars terugverdient. Een taalachterstand loop je namelijk in die eerste jaren op. En taalachterstanden leiden tot werkloosheid en in een enkel geval tot criminaliteit als inkomensvoorziening. Hartstikke duur. Mijn conclusie zou zijn: geef de kleuterjuf evenveel salaris als de universitair docent, en om het af te maken, ook de docent op het -vmbo. We hebben die mensen hard nodig voor ons menselijk kapitaal. Nu er een enorm tekort aan onderwijzers komt, moeten we die salarissen als een gek gaan verhogen. Goede onderwijzers en kleuterjuffen kosten nu eenmaal wat. Het is dan van het grootste belang dat we er tegelijkertijd voor zorgen dat er minder academisch geschoolde bureaucraten op scholen werken om te reageren op de Haagse academici die regels en memo’s schrijven.

Dan hoeven we immers niet eens zo gek veel meer geld in het onderwijs te stoppen. Maar, zoals gezegd, het begint met het voor kennisgeving aannemen van Baumols ziekte. En verder niet zeuren: betalen voor docenten, goedkoop is duurkoop. En dan nog dit, als zelfs leerlingen gaan klagen dat ze meer en beter onderwijs willen, dan moet er wel heel veel aan de hand zijn. Nu in het onderwijs investeren dus, want de leerlingen van nu zijn het electoraat van morgen.

Mei Li Vos (1970) verzet zich tegen de hegemonie van de babyboomers. Ze is oprichter en voorzitter van het Alternatief voor Vakbond, ‘voor mensen die graag werken’. De bovenstaande column komt uit Vrij Nederland.