Tarantino in de Oudheid

Peter Breedveld

Een jaar geleden was oudheidkundige Jona Lendering nog docent het HOVO, het Hoger onderwijs voor Ouderen aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Tegenwoordig heeft hij een succesvolle school in Oudheidkunde, Livius Onderwijs, waarmee hij zich zegt te plaatsen tussen de in zijn ogen te gespecialiseerde universitaire geschiedwetenschap en de ‘vulgaire popularisering’. Zijn cursisten moeten van hem iets krijgen ‘om over na te denken’.

Die benadering typeert ook zijn boeken. Zijn vorige boek, over Alexander de Grote, was veel meer dan een vlotgeschreven opsomming van de spectaculaire daden van de Macedonische veroveraar. Hij bekeek Alexander door de bril van moderne bedrijfswetenschappers en analyseerde wat voor soort leider hij was. Op die manier probeert hij Alexander te begrijpen in de context van onze eigen tijd.

De opvolger, Oorlogsmist, gaat over veldslagen in de Oudheid en de manier waarop die worden beschreven door de schrijvers uit die tijd. Hier haalt Lendering acrobatische toeren uit: met een moderne bril kijkt hij door de ogen van antieke geschiedschrijvers naar een aantal wereldschokkende gebeurtenissen uit de Oudheid.

Het resultaat is opwindend: terwijl het bijvoorbeeld gaat over de Peloponnesische oorlog, waarin de Atheners tegen de Spartanen vechtten, moeten we toch onwillekeurig aan de oorlog in Irak denken. Met president Bush als de Atheense leider Perikles en de VN als de Atheense zeebond. Er is zelfs sprake van embedded journalism: de geschiedschrijver Thoukydides, die door Lendering wordt behandeld, was een generaal in het Griekse leger tijdens de oorlog die hij beschrijft. Let wel: Lendering verwijst niet één keer naar de oorlog in Irak. Hij presenteert de feiten zo dat de lezer zelf de paralellen gaat zien.

Hetzelfde overkomt de lezer bij Lenderings beschrijving van de zeeslag bij Sybota. Het lastige parket waarin de Atheners komen te zitten, als ze gevraagd wordt Korfu tegen de oprukkende Korinthiërs te verdedigen, doet meteen denken aan de Nederlandse aanwezigheid in Uruzgan, Afghanistan: officieel zijn ze daar op vredesmissie en niet om oorlog te voeren, maar daar komt het in de praktijk wel op neer.

“De Oudheid is als een spiegel: we zien er onszelf in terug”, zegt Lendering er zelf over. Het is onvermijdelijk dat je parallellen ziet, omdat de oudhistoricus alleen die dingen kan zien die hij uit de eigen tijd herkent. Hij moet het doen met een beperkt aantal bronnen en zal nooit buiten zijn vooroordelen kunnen treden. Hij kan hooguit waarnemen dat iets in het verleden net als nu lijkt te zijn geweest, of net niet. “Geschiedenisboeken”, zegt Lendering, “moeten aanzetten tot denken over het heden, anders hoef je het verleden ook niet te bestuderen.”

Dat maakt Oorlogsmist tot een zeer relevant boek. Lendering weet zoveel over de Oudheid, dat hij virtuoos allerlei dwarsverbanden legt, patronen ontdekt en nooit de grote lijn uit het oog verliest. Dat doet hij ook door de verschillende verslagen van dezelfde oorlogen met elkaar te vergelijken. Waarom zijn er verschillen? Waarom beschrijft de ene historicus een bepaald incident anders dan de andere? Dat heeft te maken met perspectieven (op het slagveld vindt bewustzijnsvernauwing plaats, daarom zal het verslag van een soldaat ter plaatse totaal anders zijn dan van een buitenstaander) en propagandadoeleinden (een Athener maakt de Atheners heldhaftiger en de Spartanen schurkachtiger, en andersom).

Oorlogsmist is ook een zeer compléét boek. Wie het uit heeft, weet veel meer over de Oudheid, en tegelijk ook over zijn eigen tijd. Maar Oorlogsmist is ook heel erg compleet. Er staan zoveel feiten en namen en jaartallen in, dat de lezer zijn hoofd er goed bij moet houden om de draad niet te verliezen. Soms toont Lendering zich een Quentin Tarantino in het kwadraat, met verschillende parallel lopende verhaalllijnen, verrassende plotwendingen en ingewikkelde intriges. Ook het buitenissige geweld ontbreekt niet. Om oververhitting van het brein te voorkomen, is het misschien goed om het boek zo nu en dan terzijde te leggen en een uurtje te gaan rennen of zo.

Jona Lendering: Oorlogsmist; Veldslagen en propaganda in de oudheid. Uitgeverij: Athenaeum-Polak & Van Gennep. Paperback, 250 bladzijden. ISBN: 90 253 3155 6. Prijs: € 19.95

Deze bespreking verscheen eerder in Ad Valvas, weekblad van de Vrije Universiteit in Amsterdam.