Op naar de volgende cartoonrel

Jona Lendering

Julien Mandel, uit Blab no. 12.

Kunst is kunst en politiek is politiek, en de twee zouden te scheiden moeten zijn. Maar dat gaat nog niet zo makkelijk, zoals maar weer blijkt nu Frank Miller’s stripalbum 300 is verfilmd. De Iraniërs komen er daarin niet erg goed vanaf.

De Amerikaanse striptekenaar Miller is de schepper van een heel eigen wereld, een sadistisch universum waarin eenzame helden ten onder gaan als ze proberen iets van schoonheid te redden. Het spreekt mij wel aan, maar ik voel me al heel lang heel ongelukkig bij zijn album 300: de geschiedenis van een groep Griekse krijgers uit Sparta, die vergeefs weerstand bieden tegen een overmacht aan Perzen, maar uiteindelijk hun landgenoten inspireren verzet te bieden tegen de overweldigers.

Het verhaal gaat terug op een ware gebeurtenis uit 480 v.Chr., toen de Perzen inderdaad probeerden de Grieken te onderwerpen en bij Thermopylai een leger van driehonderd Spartaanse krijgers uit de weg ruimden. De Griekse onderzoeker Herodotos van Halikarnassos (c.480-c.425) suggereert in zijn Historiën dat de Spartanen zich opofferden omdat het orakel hun koning de keuze had gegeven tussen zijn eigen dood en de verwoesting van zijn stad. Dat idee heeft een hardnekkig leven gehad: nog in de twintigste eeuw “wisten” oudhistorici dat de Spartanen zich hadden opgeofferd voor de vrijheid van Griekenland en dat zonder hun offer de Griekse filosofie en democratie nooit tot stand zouden zijn gekomen, en dat wij niet zouden zijn geweest wij zijn.

In Millers woorden waren de Spartanen the world’s one hope for reason and justice en leefden de Perzen in a sea of mysticism and tyranny. Dat staat maar te bezien. De eerste wetenschappelijke grammatica (Panini’s beschrijving van het Sanskriet), het bijbelboek Job (mens roept God op het matje) en de wetenschappelijke astronomie zijn ontstaan in het Perzische rijk. Ze bewijzen dat wetenschappelijke rationaliteit en gerechtigheid niet zo onverenigbaar waren met de wetten van Meden en Perzen als Miller en de oudhistorici van de vorige eeuw beweerden.

Het probleem is dat Miller een stap verder gaat. Hij portretteert de Perzen als verwijfde en willoze slaven met negroïde trekken. Daarvoor bieden de antieke bronnen geen aanleiding en ik zie ook geen artistieke noodzaak de Perzen zo af te beelden. ‘Fascisme’ is niet te definiëren en de uitdrukking is dus altijd toepasbaar en altijd onjuist, maar ik denk dat menigeen onprettige associaties heeft bij Millers weergave.

En nu is er de film. Ik ben vrijdag 9 februari naar de perspremière geweest en kan alleen concluderen dat de Perzen er in de film nog slechter vanaf komen dan in het boek: ze lijken in sommige scènes meer op de orcs uit The Lord of the Rings – ik overdrijf niet. De Perzen zijn niet eens menselijk meer.

Ik heb even gedacht dat de beelden zo overdreven waren gemaakt om te bereiken dat je het niet anders kúnt beschouwen dan als fictie – maar dan is dat hopeloos mislukt. De film heeft namelijk een niet te missen politieke boodschap: “Onze mannen vechten in een ver land, we moeten ze versterkingen steunen,” wordt ons voorgehouden. De vijand wordt gedreven door religieuze opvattingen en de Spartanen verdedigen de vrijheid. Ik hoef niet uit te leggen waar we dat eerder hebben gehoord. Die boodschap is serieus, net als de moraal dat freedom is not free. Maar de beelden van de orcs doen af aan die ernst. Het is van tweeën één: of de film is kunst/fictie en de politieke boodschap verplicht tot niets, of de boodschap is serieus en de makers hebben de Perzen werkelijk willen neerzetten als onmenselijk.

Uiteindelijk doet het antwoord op de vraag of de makers echt denken dat de Perzen beestachtige, verwijfde en willoze slapjanussen zijn, er weinig toe. Niet in het westen: ik heb weinig illusies dat een deel van het westerse publiek de bioscoop zal verlaten met een reeks bevestigde oriëntalistische vooroordelen. En evenmin in Iran: de autoriteiten daar hebben in de Rushdie-affaire al aangegeven dat ze moeite hadden met de westerse grens tussen feit en fictie, die in deze film toch al zo problematisch is. Als iemand in Iran anti-westerse demonstraties wil organiseren, vindt hij in deze film alle ammunitie die hij nodig heeft. Zelden werd een natie zo stereotiep neergezet. Deze film zal weinig doen om de spanningen tussen Amerika en Iran weg te nemen.

Jona Lendering is historicus, de man achter de website Livius en mede-oprichter van Livius Onderwijs, waar cursussen worden gegeven over de oude Mediterrane samenlevingen. Onlangs verscheen zijn nieuwe boek Oorlogsmist.