Hafid Bouazza

Illustratie: Mirjam Vissers

Wie de columns van Fadoua Bouali kent, zal weten dat het leven bij haar een en al vlinderende goedertierendheid en liefde is, ingegeven door de islam, onder de aureoolstralen van haar idool Mohammed. Enige vorm van perversiteit is haar echter ook niet vreemd: zij schreef ooit dat als Mohammed nog zou leven, hij haar perfecte Valentijn zou zijn. (Wel achter aansluiten, mevrouw Bouali, er zijn ongeveer dertien wachtende vrouwen voor u.)

Ik ken deze verwondering voor de ‘beste onder de mensen’, de volmaakte mens Mohammed; als kind dronk ik met open mond de verhalen die mij werden verteld over dit toonbeeld van goedheid en mirakels. Eenmaal kind af en in staat zelf na te denken en kritisch te lezen (hetgeen een pleonasme is), verbleekte het sprookje. De toon en de inhoud van de koran, de gebeurtenissen in de hadith vielen moeilijk te rijmen met wat ik als kind had gehoord. En zelfs de schrijvers van de hadith leken af en toe moeite te hebben om moreel verwerpelijke zaken goed te praten.

De bij Bouali voortdurende onschuldigheid, om niet te zeggen onnozelheid, is niets minder dan loffelijk; ook haar opiniestuk ‘De Koran respecteert afvalligheid’ (de Volkskrant, 15 juni) is lovenswaardig: hier is een vrome moslima die liefdevolle inspiratie put uit haar geloof en heilige geschrift. Geen schuimbekkende razernij bij haar, maar redelijkheid en begrip voor de verscheidenheid van ’s mensen levenswandel.

Maar toch kan ik het niet nalaten op haar stuk te reageren, omdat onnozelheid soms kan leiden tot bedrog en dogmatiek en zij nadert dit gevaar.

Zij schrijft dat de koran een poëtisch boek is dat alleen begrepen kan worden aan de hand van de tafsier (exegese) en aan de hand van de hadith; het aantal tafsier-boeken, dat moge duidelijk zijn, zijn ontelbaar, evenals het aantal overleveringen. En niet zelden zijn ze met elkaar in tegenspraak. En wat dat poëtische betreft, poëzie is wat anders dan chaos.

Zij haalt de bekende soera ‘De ongelovigen’ aan, waarin Mohammed opmerkelijk verdraagzaam is jegens de ongelovigen: geloven jullie maar wat jullie willen, en ik geloof wat ik wil. Prima. Maar bezien we deze soera in de context van de traditie, zoals Bouali stelt, dan is het begrijpelijk dat Mohammed ten tijde van dit vers niet anders kon zijn dan inschikkelijk; het vers zou geopenbaard zijn aan het begin van zijn missie, toen hij noch de middelen, noch de macht had om zijn geloof te verspreiden, zoals hij dat genadeloos zou doen toen hij eenmaal de macht in handen kreeg. Het was een vorm van pragmatisme; niet een verkondiging van een islamitisch dogma.

Nadat hij zowel Medina als Mekka had ingenomen, heeft hij veel van zijn tegenstanders laten executeren. De koran respecteert afvalligheid? Dat is hetzelfde als zeggen dat het wetboek misdadigheid respecteert.

En wat moet men dan met de passage waarin joden worden voorgesteld als apen en zwijnen? Het staat er en het geeft geen pas, zoals de schrijfster zegt, om het weg te schrappen. In welke context moeten we het dan bezien? Had Allah even een slecht moment, of was Mohammed even chagrijning? Binnen de context van de koran is het heel duidelijk: God had de zonen van Israël boven andere volkeren begunstigd (‘O zonen van Israël gedenk Mijn weldaden jegens u…’), maar zij keerden zich van Hem af; om preciezer te zijn, zij keerden zich af van Mohammed die toch werkelijk een gezondene van Allah was, zoals zij moesten weten uit hun geschriften. Werd Mohammed niet aangekondigd in die geschriften? Dan hadden de joden ze vervalst. (Er is een amusante inleiding in de Nederlandse vertaling van de koran door de Ahmadiyyah-Beweging waarin de geliefde uit het Hooglied wordt geduid als Mohammed: Mohammed werd de geliefde van Allah genoemd en is er niet sprake van Arabische gom en duiven in het Hooglied?)

Liefde als essentie van de islam? Volgens mij verwart Bouali de boodschap van Jezus met die van Mohammed. De onzin dat islam vrede zou betekenen hebben we al gehad, zowel salaam (vrede) als islaam (onderwerping) delen dezelfde wortel s-l-m; maar het woord sullam (ladder) heeft hetzelfde etymon. Volgens hetzelfde principe zou Christendom dan ook ‘zalving’ moeten betekenen, want christos betekent in het Grieks ‘de gezalfde.’ Maar islam als liefde is wel spiksplinternieuw.

Onderwerping aan God uit liefde? Nee, uit onderdanigheid, uit dankbaarheid. Etymologie helpt ons dit te begrijpen. Het Arabische woord voor ongelovige, kaafir, stamt van het werkwoord kafara, wat ‘bedekken’ betekent. Een kaafir is iemand die iets bedekt en wel de welddaden van God; derhalve is een ongelovige een ondankbare. Ik baseer mij op wat Arabische exegeten en filologen hebben geschreven.

De armen voeden uit liefde voor God? Nee, uit hoop op een beloning in het hiernamaals, adjr, een punt dat je scoort voor elke goede daad die je verricht. Hoe worden moslims aangespoord om te doneren voor moslimwezen en -kinderen? Ik heb de groene collectebusjes gezien, daar stond op: Mohammed zei: ‘Een vrome moslima ging naar de hel, omdat zij de armen niet had geholpen. Een onvrome moslima ging naar het paradijs, omdat zij de armen had gevoed.’ (Merk op dat het een vrouw is.)

Bouali stelt dat vele moslims de koran niet op de juiste manier lezen; hier komt ze gevaarlijk dicht in de buurt van de fundamentalisten die stellen dat er maar een juiste interpretatie is van de koran, namelijk de hunne. Ik durf te wedden dat Bouali ook vindt dat haar interpretatie de enige juiste is. Maar elke interpretatie is legitiem; de koran is wat elke moslim ervan maakt. Men kan, als men zo vrijdenkend is als Bouali, niet de ene interpretatie legitiem noemen en de andere niet. Zij is net zo ecclectisch bezig als de fundamentalisten. Als zij haar boodschap van liefde koste wat kost in de koran hineingeinterpretiert wil hebben, dan zal ook zij moeten sjoemelen. Ze zou trotser moeten zijn op haar individuele lezing, dan van haar interpretatie een authoriteit te maken.

Ik moet denken aan de grote roman Earthly Powers van Anthony Burgess, waarin de priester Campanati een meisje, dat door een nazi gruwelijk is gemarteld, dwingt om haar folteraar te vergeven, om hem te doen inzien dat liefde het altijd zal overwinnen van het kwaad. Dat meisje kan nauwelijks meer praten; haar tanden zijn eruit gerukt en als ze eenmaal angstig knikt, dan triomfeert Campanati. Gruwelijk.

Ik zou Bouali willen aanraden dit meesterwerk te lezen. Beter dan de koran geeft het inzicht in de zoete ellende die leven heet en de zoetere pijn die liefde is.

Hafid Bouazza (1970) schildert, componeert, kookt, goochelt, bedwelmt, prikkelt de zinnen en verruimt de geest met zijn woorden. Onderga zijn boeken.