Onderhandelen met de duivel

Peter Breedveld

Illustratie: Youji Muku

Hoogleraar Transculturele Psychiatrie Joop de Jong klaagde vijf jaar geleden in een interview dat hij het eigenlijk zonde vond om te komen opdraven als getuige-deskundige bij rechtszaken met een multicultureel karakter. Er werd toch nauwelijks naar hem geluisterd als het ging om eerwraak, hekserij en exorcisme. “De deskundigen van het Pieter Baan Centrum, de psychiatrische observatiekliniek van Justitie, lijken zich nauwelijks bewust te zijn van de cultuurverschillen in ons land.”

Eerwraak
“En er is nog altijd niet veel veranderd”, zegt De Jong in zijn kamer in het kantoor van de Amsterdamse GGD, waar hij sinds een jaar medisch directeur is. “Zo schreef ik pas geleden nog een rapport van vijftien pagina’s over een Marokkaanse man, die mijns inziens al negen jaar lang op een volkomen verkeerde plek in een TBS-kliniek zit. Zijn diagnose luidde dat hij aan persoonlijkheidsstoornissen lijdt, maar dat is volkomen onhoudbaar. Krijg ik een drieregelig berichtje van een psychiater terug: ‘Meneer De Jong zou toch moeten weten bepaalde ziektebeelden overal ter wereld voorkomen’. Daarmee wordt het dan afgedaan.”

Maar er zijn ook goede ontwikkelingen. In het geval van eerwraak wordt in het strafrecht steeds vaker niet alleen de dader, maar ook de familie vervolgd, die hem heeft aangezet tot het plegen van geweld. Bovendien is er een doorbraak op het gebied van de preventie van eerwraak: de politie werkt samen met hulpverleners om families erop te wijzen dat er andere manieren zijn om de geschonden eer te herstellen, zoals bemiddeling of financiële compensatie. Mocht een familie toch overgaan tot het plegen van geweld, dan wordt het ze duidelijk gemaakt dat daar forse straffen tegenover staan.

Volgens De Jong ligt die ontwikkeling in lijn met die in landen in het Midden-Oosten. “In Pakistan en Afghanistan is het nog altijd bar en boos, maar in het mee nabije Oosten wordt eerwraak al afgehandeld met bemiddeling en een afkoopsom. Maar bij migranten in Nederland zie je de stolling van het emancipatieproces, die je ziet bij alle diaspora over de hele wereld: Turken in Turkije en Marokkanen in Marokko zijn moderner dan de Turken en Marokkanen hier.”

Exorcisme
De Jong was als getuige-deskundige ook betrokken bij een roemruchte zaak rond een moeder die haar kind tijdens een exorcisme-ritueel zodanig had mishandeld, dat het stierf aan uitputting. Een psychiater van het Pieter Baan Centrum, ongevoelig voor de culturele context van het drama, dreigde de vrouw een volstrekt verkeerde behandeling voor te schrijven. De Jong wees de rechter er echter op dat de vrouw het kind had onderworpen aan een duiveluitdrijving in de brua-traditie, een Antilliaanse voodoovariant. Dit keer luisterde de rechter wèl naar De Jong, die adviseerde de vrouw op de Antillen een bijscholingscursus in brua te laten doen.

Duivelsuitdrijvingen in de brua-, (Antillen), voodoo-, (Haïti), winti– (Suriname) en shourtraditie (Marokko) komen ook in Nederland steeds vaker voor. Doorgaans zijn die onschadelijk en gaat het om een dieroffer of een ritueel met een witte duif om een geest te overreden een lichaam te verlaten. “Maar er is ook een alternatief”, zegt De Jong, “Namelijk adorcisme, waarbij je een persoonlijke relatie opbouwt met een geest, die een leidende figuur in iemands leven kan worden. Toen ik nog een psychiatrische praktijk had, behandelde ik mensen wel vanuit dat perspectief. Ik bracht een patiënt onder hypnose, en ging dan in gesprek met de geest die hem bezat. Dan vroeg ik waarom hij het leven van die patiënt nou zo zuur maakte, en of we daar misschien over konden praten.”

Trance
Op die manier gaan traditionele genezers uit verschillende culturen ook te werk, legt De Jong uit. “Ze brengen zichzelf in trance, waarna de geesten via hun mond spreken. Als ze weer uit die trance komen, brengt de familie van de patiënt ze op de hoogte van wat er is gezegd, en op basis daarvan bepaalt de genezer hoe iemand moet worden geholpen.”

Met andere woorden: de huidige psychiatrie is een moderne versie van eeuwenoude tradities over de hele wereld. Bezeten zijn door geesten is niet veel anders dan wat bekend in de moderne psychiatrie bekendstaat als een dissociatieve identiteitsstoornis: mensen hebben ‘alters’ die hen aanzetten tot allerlei handelingen.

Het gaat tegen de huidige sociaalmaatschappelijke tijdgeest (aanpassen!) in, om als hulpverlener zover mee te gaan in de belevingswereld van mensen die mensen door duivels of geesten te zijn bezeten. “Maar iedere goede arts weet dat het geen zin heeft om iemand voor te houden dat er geen sprake is van een straf van God. Je moet proberen tot een adequate behandeling te komen door een probleem te bekijken vanuit de visie van je patiënt.”

De Jong heeft jarenlang in Afrika gewerkt en het is een illusie te denken, zegt hij, dat je bijgeloof uiteindelijk kunt uitbannen. “Na eeuwen van christendom zijn de praktijken van handopleggers, piskijkers en wichelaars nog altijd wijdverbreid. En niet alleen in Afrika. Hier in Europa heeft het rationalisme nooit in de weg gestaan van het geloof in alternatieve geneeswijzen. Juist hoogopgeleiden nemen hun toevlucht daartoe, omdat ze beter op de hoogte zijn van de mogelijke scenario’s, die ze kunnen volgen als een reguliere arts niets meer voor ze kan betekenen. “Daarom is het goed dat er nu een juridische uitspraak is die het alternatieve genezers verplicht om te wijzen op de beschikbare behandelingen in de reguliere geneeskunde.”

Eerder gepubliceerd in Ad Valvas, weekblad van de Vrije Universiteit in Amsterdam.