Engeltjesmaaksters
Hassnae Bouazza
Illustratie: Merkley???
Vorige zomer maakte ik kennis met de Vlaamse schrijfster Diane de Keyzer, die het verhaal voordroeg van een vrouw, Octavie, die rond de eeuwwisseling werd opgepakt omdat ze een abortus had gehad. Aan de hand van de rechtbankverslagen reconstrueerde De Keyzer de levens van de betrokkenen en schilderde een fascinerend tijdsbeeld van het België uit die tijd.
Octavie’s verhaal was een voorproefje voor De Engeltjesmaaksters, een kroniek over abortus in België sinds het begin van de 20e eeuw. De Keyzer heeft zich grondig verdiept in krantenarchieven en rechtbankdossiers uit de periode tussen 1894 en 1915. Daaruit heeft ze een ijzingwekkende geschiedschrijving van abortus gedestilleerd, en van de dramatische gevolgen van die destijds illegale en levensgevaarlijke ingreep.
De Engeltjesmaaksters uit de titel waren de vrouwen die in het geheim abortus uitvoerden. De poëtische benaming heeft iets schrijnends: het is ontegenzeggelijk een eufemistische aanduiding voor de vrouwen die met een breinaald een kinderleven in de knop beëindigden. Voor de wanhopige zwangere vrouwen lijkt ze een zelfrechtvaardiging: ze bespaarden hun ongeboren kind een grauw en hard leven. In plaats daarvan zou het direct naar de hemel gaan.
De auteur heeft de namen uit de dossiers gefingeerd, omdat een aantal ervan uit kleine gemeenschappen kwam waarvan de nazaten nog steeds leven. Het onderwerp is tot op heden gevoelig. De getuigenissen en verklikbrieven (veel vrouwen werden aangegeven door bekenden) geven een ontluisterend beeld van het vroegere België waarin, zo wordt al snel duidelijk, de seksuele moraal aanzienlijk minder strict was dan vaak wordt beweerd: promiscuïteit en vluchtige seksuele relaties waren ook toen al schering en inslag.
De Keyzer beperkt zich niet tot de persoonlijke verhalen van de vrouwen in die periode: ze beschrijft in detail de verschillende abortusmethodes, zwangerschapsafbreking in de jaren na de oorlog en het gestage proces van legalisering van abortus in België. De laatste loodjes van die legalisering wogen nog zwaar: in 1990 dreigde koning Boudewijn de nieuwe abortuswet tegen te houden door uit morele bezwaren de wet niet te ondertekenen. De ministers zetten toen de koning voor één dag buitenspel en loodsten zo de wet erdoor.
Tegenstanders van abortus beweren nogal eens dat het besluit daartoe door veel vrouwen lichtzinnig wordt genomen. Als dit boek ons iets leert, dan wel dat abortus voor de betrokken vrouwen een bijna ondraaglijke lijdensweg is. De criminalisering van abortus en de vervolging van vrouwen die een abortus hadden ondergaan, heeft vrouwen echter nooit tegengehouden. Ze maakte het lijden alleen maar erger. Het is een teken van beschaving om vrouwen niet aangewezen te laten zijn op breinaald en zeepsop, en de martelende gewetensnood.
Wat zeker niet onvermeld mag blijven, is de mooie en authentieke taal in De Engeltjesmaaksters. Misschien is het omdat het voor mij, als Nederlandse, zo exotisch klinkt, maar ik kon niet genoeg krijgen van juweeltjes als ‘vol schort’ (zwanger zijn) ‘betrekkingen hebben’ (gemeenschap hebben) en ‘regels’ (menstruatie, van het Franse les règles). Wat hier in Nederland nogal prozaïsch voor het zingen de kerk uitgaan’ heet, duidde men toen in België aan als ‘naar Brussel gaan en in Schaarbeek afstappen’ of het smakelijke ‘het worstje in het panneke braden maar het sausje buiten afgieten’.
Als tegengif tegen de plastic horrorfoetussen die evangelist Doorenbos enkele weken terug wilde verspreiden als anti-abortusprotest, zou ik dit rijk gedocumenteerde en mooi geïllustreerde boek willen aanraden.
Hassnae Bouazza (حسناء بوعزة) schrijft voor Vrij Nederland, De Volkskrant, nrc.nl, de website van het Vlaams-Nederlandse huis deBuren en de Arabische site van de Wereldomroep. Dat ze nog tijd heeft om in het geheim voorbereidingen te treffen voor de vestiging van het kalifaat in Nederland, mag een wonder heten. Deze bespreking verscheen eerder in Vrij Nederland.
RSS