Eeuw der Continenten

Frans Smeets

Illustratie: Gil Elvgren

Volgens Alexander Pechtold wordt de 21ste eeuw de “eeuw van de continenten” en is er “geen weg terug”.

Ik deel zijn meningen niet. Continenten zullen in de toekomst geen rol van betekenis meer spelen. De EU zal verder imploderen, net als de meeste natiestaten en dat is een goede zaak.

Afstand van een kanonskogel

Ik heb niets met Nederland als natie. Voetbal, een vadsige koning en een afgezaagd volkslied als bindmiddel. Je zult je zoon er maar in een oorlog voor opgeofferd hebben.

Als je geboren bent langs de Maas, is het verschil tussen een agressor en een verzetsheld niets meer dan de afstand van een kanonskogel (Op het congres van Wenen in 1815 werd de grens tussen Nederland en Pruisen bepaald door de afstand van een kanonschot vanaf de Maas).

En net zomin als ik een traantje ga wegpinken voor volk, vlag en vaderland bij een of andere over het schild getilde sporter, heb ik behoefte om op te schalen naar een groter geheel. Ik zie de “eeuw van de continenten” en daarmee de Europese integratiegedachte als een voortzetting van de 20ste-eeuwse klassieke natiestaat. Alleen dan wat groter. Concurrerende machtsblokken, machtsevenwicht, een angstscenario om onder de voet gelopen te worden, vlaggen, maakbaarheid, centralisme en veel bureaucratie.

Kijken wie de grootste heeft

Pechtold heeft het over “de macht van de aantallen”, de schaal. Het doet me denken aan de obsessieve jacht op koloniën uit angst om de boot te missen. Kijken wie de grootste heeft. De eeuw van de continenten van Pechtold is een achterhaald en oerconservatief idee. We leven niet in de tijd van de continentalisering, maar in de tijd van de globalisering. Ik voel me net zoveel verbonden met een Chinees, Ghanees, Braziliaan als met een Italiaan. Who cares?

Zelf denk ik dat politieke schaalverkleining de toekomst heeft. Een wereld van regio’s en stadstaten. In alle soorten en maten. Gewoon, omdat de politieke schaal er door het internet niet langer toe doet.

Het lijkt op papier heel aantrekkelijk en effectief om grote zaken als milieu, energie en privacy in groot verband te regelen. De praktijk is altijd een verwaterd compromis waar niemand iets mee opschiet.

Paar families opblazen

Het is niet een EU dat de transformatie naar duurzame energie organiseert, maar het zijn toch vooral lokale initiatieven die leidend zijn. De VS en grote bedrijven weten dat ze, wat betreft de aantasting van de privacy, niets te vrezen hebben van de verdeelde EU. Ze vrezen juist aan de voorwaarden van de duizenden afzonderlijke waardengemeenschappen te moeten voldoen.

Zelfs het argument van “vrede en veiligheid” gaat niet langer op. De ongebreidelde toegang tot kennis en de mondialisering van contacten heeft elke staat impotent gemaakt om oorlog te voeren. Het is leuk om een paar tot op de tanden gewapende militairen in een hectare woestijn een paar maanden te laten bivakkeren of op afstand met wat drones een paar families op te blazen, maar dan houdt het ook wel op.

Repressie en onderdrukking

Het verzet tegen Europese integratie komt veel minder voort uit nationalisme, populisme of bekrompenheid dan de voorstanders ons doen laten geloven. Het nieuwe “nationalisme” is eerder een reactie op de politieke schaalvergroting en de vervreemding die dat met zich meebrengt, maar heeft verder weinig voedingsbodem. De maatschappelijke revolte tegen politieke instituten geldt namelijk niet alleen voor Europese instituties, maar ook voor nationale instituties. De globalisering en de opkomst van het internet maakt de klassieke natiestaat overbodig. Wie heeft er nog een land nodig?

Net als de afgelopen eeuwen zullen er zich nieuwe grenzen ontwikkelen waarbinnen mensen als een groep gaan leven. Het is nooit anders geweest en we zouden daar niet zo spastisch op moeten reageren. Helaas zullen de huidige staten niet in staat zijn zich aan de nieuwe tijd aan te passen en zich daarom met hand en tand verzetten met repressie en onderdrukking. Zoals bij alle grote historische ontwikkelingen zal dat met bloedvergieten gepaard gaan.

Ongewisse uitkomst

Ook in een land als Nederland zie je dat de ooit emancipatorische stromingen als het liberalisme en de sociaal-democratie verworden zijn tot saaie conservatieve bestuurderspartijen voor wie behoud-van-het-bestaande het hoogste ideologische doel is. Ze zijn onmachtig om veranderingen te sturen en bang voor de eigen kiezer. Daarom is repressie en controle de enige optie voor ze om te overleven.

De 21ste eeuw zal zich niet kenmerken door een strijd tussen continenten, maar een strijd van het individu die los probeert te komen van de groep waarin hij toevalligerwijs geboren is, vrij van staatsdwang of religieuze conventies. Het wordt een mens die zelf kiest tot welke groep hij wil behoren en net zo snel en gemakkelijk van land wisselt als van onderbroek.

Een keerpunt in de menselijke geschiedenis. Een mooie ontwikkeling met een ongewisse uitkomst.

Frans Smeets heeft de vreemde opvatting dat hedendaagse kunst behalve oeverloos gezwets en geld ook nog schoonheid in zich mag herbergen. Smeets zit ook op Twitter.