Recht op domheid

Alf Berendse

Illustratie: Mihály Zichy

Gebedsgenezeres Joke Damman, beter bekend als Jomanda, en de artsen Broekhuijse en Koonen worden beschuldigd van ‘zware mishandeling met de dood tot gevolg’. Het slachtoffer: comédienne Sylvia Millecam. Hebben Jomanda, Broekhuijse en Koonen haar het graf in geschopt en geslagen? Nee, Millecam, een domme vrouw, kreeg van hen slechts de verkeerde gezondheidsadviezen. Zij stelde daar vertrouwen in en ging dood.

Gisteren (donderdag 30 oktober) werd de eerste, ‘pro forma’ zitting van een strafzaak tegen het drietal gehouden. Het is onwaarschijnlijk dat de rechter Jomanda en de artsen volgend jaar, als de zaak inhoudelijk wordt behandeld, schuldig zal verklaren aan dodelijke mishandeling (maximum straf: tien jaar). Niet alleen was er geen sprake van fysiek geweld, de dood van Millecam is onomstotelijk te wijten aan borstkanker. Een tweede beschuldiging, het ‘onthouden van passende medische zorg’, maakt meer kans. De combinatie van beide beschuldigingen impliceert echter een vreemde gedachte over Millecams doodsoorzaak: niet de kanker zou haar hebben gedood, maar het aan Millecam ‘onthouden’ van een adequate behandeling. Millecam is natuurlijk helemaal niets onthouden, zij koos er zelf voor te rade te gaan bij kwakzalvers.

Enkele kwakzalvers die zij bezocht waren ook ‘echte’ artsen. Net als Jomanda hielden zij Millecam voor dat zij geen kanker had, maar een bacteriële infectie. Dat was niet alleen een onjuiste diagnose, de vermeende infectie werd niet eens goed behandeld, maar ‘bestreden’ met kwakzalverij zoals homeopathie, saunabezoek, kleimaskers, door Jomanda ingestraald water en magneetveldtherapie. De artsen Broekhuijse en Koonen moesten hiervoor al verantwoording afleggen voor het Medisch Tuchtcollege. Broekhuijse is permanent als arts geschorst, Koonen speelt, na een schorsing van een jaar, weer doktertje. Zij worden nu, samen met Jomanda, strafrechtelijk vervolgd.

Die vervolging is bijzonder. Eerder, in oktober 2006, besloot het Openbaar Ministerie (OM) niet te vervolgen, omdat er geen sprake was van strafbare feiten. Hiertegen is geprotesteerd door de Stichting Skepsis en de Vereniging tegen Kwakzalverij, organisaties die pseudowetenschap en kwakzalverij bestrijden, en in april 2008 besloot het Amsterdams gerechtshof dat Jomanda, Broekhuijse en Koonen toch moeten worden vervolgd. Het komt zelden voor dat een rechter het OM opdraagt te vervolgen. Bijzonderder is nog dat de rechter de Stichting Skepsis en de Vereniging tegen Kwakzalverij heeft erkend als ‘belanghebbenden’. Millecam was niet aan de organisaties verbonden en haar nabestaanden hebben niet om de strafzaak gevraagd.

Maar Stichting Skepsis wil ‘een einde maken aan de rechteloosheid van patiënten van alternatieve behandelaars en hun nabestaanden. Mensen die kiezen voor een alternatieve behandeling moeten beschermd worden tegen ernstige beroepsfouten. De rechter moet zich kunnen uitspreken over de fouten van Koonen en Broekhuijse en Jomanda – anders is in Nederland sprake van gelegaliseerde moord.’

Moord is een moedwillige handeling met de dood als causaal gevolg. De behandelaars van Millecam, Jomanda incluis, zijn idioten, maar het was vast niet hun intentie haar te doden. En haar dood was causaal gevolg van borstkanker, niet van koldertherapieën. De artsen Broekhuijse en Koonen hebben inderdaad ernstige beroepsfouten gemaakt. Juridisch gezien is dit echter een civiele kwestie, nabestaanden van Millecam zouden van hen een schadevergoeding kunnen eisen wegens ernstige nalatigheid. Jomanda kan echter geen beroepsfouten worden verweten, omdat zij geen arts is.

De zaak draait om het recht op domheid. In februari 2004 rapporteerde de Inspectie voor de Gezondheidszorg over de zaak Millecam. Uit de inleiding: ‘de keuzevrijheid van de patiënt staat niet ter
discussie en wordt als ‘een groot goed’ beschouwd’. Juist, een domme patiënt heeft het recht op domme keuzes, en het recht op kwakzalverij. Kwakzalverij is op zichzelf geen ‘groot goed’ maar het recht erop wel.

Desondanks deed de inspectie de eerste aangifte bij het OM niet alleen tegen malpraktiserende artsen (meer dan de twee hier genoemde), maar ook tegen ‘alternatieve genezers’ (niet alleen Jomanda). Ongerijmd: een patiënt kan niet kiezen voor alternatieve genezers, als zij voor hun praktijken worden vervolgd. De keuzevrijheid van de patiënt impliceert het mogen bestaan van kwakzalverij.

De artsen Broekhuijse en Koonen kan worden verweten dat zij Millecam niet juist en volledig hebben geïnformeerd. Zij behoren dan ook geen artsen te zijn en moeten met pek en veren het land uit worden gejaagd. Maar wie verwacht in hemelsnaam een correcte diagnose van Jomanda?

Het OM wilde in eerste instantie Jomanda niet vervolgen omdat Millecam zelf koos voor de adviezen van het medium. Het gerechtshof stelde in april 2008 echter dat ‘patiënten die lijden aan een (potentieel) levensbedreigende ziekte nogal eens geneigd zijn open te staan voor al hetgeen (valse) hoop biedt en te vertrouwen op diegene die hun genezing in het vooruitzicht stelt.’

Dat kwakzalvers het vertrouwen dat mensen in hen stellen misbruiken, staat buiten kijf. Maar, zoals de Amerikaanse wijsgeer William Claude Dukenfield al zei: ‘there’s a sucker born every minute‘. Wie Jomanda gelooft, straft zichzelf.
Van Jomanda kan niet worden verwacht dat zij juiste diagnoses stelt en zieken geneest, zij is geen arts. De rechtszaak tegen haar stoelt echter op haar pretenties dat zij wel medische inzichten heeft en kan genezen. Heel paradoxaal is het serieus nemen van die pretenties, en haar strafrechtelijk vervolgen, een erkenning van Jomanda als genezeres. Zij krijgt dezelfde status als Broekhuijse en Koonen, die ooit tot medicus zijn opgeleid.

Millecam is niet zwaar mishandeld. Zij is slecht behandeld door enkele artsen van wie zij beter had mogen verwachten. Jomanda heeft echter niet meer gedaan dan Millecam een sprookje vertellen over ‘berichten vanuit een andere wereld’, volgens welke Millecam geen kanker had. De comédienne geloofde dit. Dom. Maar het vertellen van sprookjes is geen strafzaak waard.

Wat ik bijzonder jammer vind is dat het nu juist de Stichting Skepsis en de Vereniging tegen Kwakzalverij waren die vervolging van Jomanda hebben geëist. Ik heb abonnementen op hun tijdschriften, omdat ik de strijd tegen kwakzalverij en pseudowetenschap belangrijk vind. Maar meer belang nog hecht ik aan een rationele rechtspraak en het recht op domheid. Jomanda is een idioot, heeft het recht dat te zijn en het recht idiote uitspraken te doen. En wie onder haar hoede wil sterven, moet dat mogen. Met spijt zeg ik mijn abonnementen op.

Bert Brussen denkt heel anders over de zaak: ‘Eindelijk schot in vervolging Jomanda en criminele charlatans’.

Alf Berendse is arts noch gebedsgenezer maar adviseert desondanks mensen met een terminale ziekte: rustig doorgaan met ademhalen.