Donald Trump, de Lada onder de rijken

Hans Veldman

Scène uit Kurutta Ippeji (1926)

Trump heeft geen politieke missie. De vraag is zelfs of hij wel echt een populist is. Zijn opkomst houdt geen verband met het idee niet gehoord te worden, zoals dat bij het electoraat leeft. Veeleer houdt het verband met technologische ontwikkelingen en schuivende inkomens. Niet vreemd, het zijn immers economie en techniek die de inrichting van een samenleving geheel op hun kop kunnen zetten.

Om dit te verduidelijken, is het nodig in te zoomen op het effect van technische ontwikkelingen in Amerika. Voor technologische revoluties geldt dat zij ongeveer een periode van 35 jaar economische groei genereren¹. Zo eindigde de Amerikaanse industrialisatiegolf van 1890 met de beurskrach van 1929. De Eisenhower-hausse van de jaren zestig, gestuurd door wederopbouw, begon omstreeks 1945 en werd gevolgd door een door internet gestuwde Reagan-hausse, waaraan de kredietcrisis een einde maakte.

De verwachting luidde dat met de op stapel staande innovaties op het gebied van geneeskunde, nanotechnologie, en alternatieve energie vanaf 2015 een nieuwe episode van grote economische groei zou aanbreken. De aanloop naar zo’n episode lijkt inderdaad gestart. Wat zijn daarvan de effecten?

Middenklasse-samenleving

De effecten van technologische revoluties op de samenstelling van de maatschappij blijven niet uit. Zoals tijdens de Eisenhower-hausse Amerika zich transformeerde naar een ‘middenklasse-samenleving’, gaf de Reagan-hausse ruimte aan de opkomst van een superrijke elite. Het betrof hier veelal ondernemers zoals Trump, die hun geld hadden verdiend in de virtuele wereld en de wereld van het vastgoed.

Deze groep, die maar een procent van de totale bevolking uitmaakt, verdient maar liefst dertig procent van het totale Amerikaanse nationale inkomen. Menig miljardair is ‘self-made’, en dat verklaart wellicht de openheid waarmee met rijkdom gepronkt wordt. Ken Griffin, ceo van Amerika’s grootste hedge fund, heeft een privévliegtuig dat zo groot is dat het op sommige vliegvelden niet kan landen. Paul Allen, medeoprichter van Microsoft, heeft een jacht dat een onderzeeër bevat. Het privévliegtuig van Trump beschouwen zij als de Lada van de vliegtuigen. Belangrijk om op te merken: vooral door de regulering van de financiële sector tijdens de regering-Clinton kon, binnen die één procent, een nieuwe 0,1-machtselite ontstaan.

Een opvallend kenmerk van de elitegroep is dat de inkomensongelijkheid in rap tempo toeneemt. Binnen deze groep verdient 0,1 procent 40 keer zo veel als de resterende 0,9 procent. De verdeling heeft een politieke connotatie, zo krachtig, dat er bij de 0,9 procent welgestelden zelfs sprake is van een soort marxistisch getint klassenbewustzijn. Met een gemiddeld inkomen van 10 miljoen dollar voelt deze groep zich het proletariaat van de superrijken.

Heroïsch gevecht

In tegenstelling tot de ‘ultra-rich’, zijn deze ‘0,9-Americans’ fel gekant tegen elke vorm van belastingverhoging. Ze beschouwen de negatieve gevolgen van een ‘fiscal cliff’ als de sporen van een heroïsch gevecht tegen de superrijken. Overigens is deze machtsstrijd tussen plutocraten geen typisch Amerikaans kenmerk. Hij woedt ook elders. Zo laten studies zien dat de Oranje-Revolutie in de Oekraïne een door miljonairs geleide opstand tegen miljardairs was en de protesten op het Tahrirplein veel weg hadden van een revolte van de ‘0,9-militaire-elite’ tegen de ‘0,1-uberrijke Mubarak-clan’.

Terug naar Trump en zijn populariteit. Een vaak gehoorde verklaring voor zijn populariteit is dat een groot gedeelte van het Amerikaanse electoraat boos is. Ze ziet in Washington, het politieke systeem en de maatschappelijke elite een vijand. Steeds luider is de redenering hoorbaar dat de regenten in Washington geen oog hebben voor het toenemende isolement van de gewone Amerikaan en bovendien niets doet tegen de teloorgang van de Amerikaanse cultuur.

Is dit protest bijzonder? Nee. Democratische systemen geven nu eenmaal ruimte aan populistische bewegingen en ontevreden burgers zijn er altijd. Het politieke midden, gedomineerd door de Democratische partij, wordt er hooguit door opgeschrikt, maar verdwijnen zal het nooit. Trump, Sanders en de Amerikaanse theedrinkers zijn niet meer dan een rimpeling op het vlakke water van de Amerikaanse democratie. Trumps populistische aanpak is geen strategische keuze, maar de enige optie die de man gegeven is. Hij kan niet bogen op politieke of intellectuele bagage.

Vastgeroeste toestanden

Dat wil echter niet zeggen dat populisme geen bijdrage kan leveren aan de democratie. Populisme kan vastgeroeste toestanden loswoelen en het dwingt politici om standpunten in te nemen. Daarmee levert het een bijdrage aan de democratie en verkleint het de kloof tussen burger en politiek. Maar het is zeer de vraag of Trump deze democratisering als zijn politieke missie beschouwt. Sterker, Trump kan beter neergezet worden als een rijkaard die de politiek als een nieuwe business ziet. En die, in het verlengde daarvan, de politiek opzoekt zodat hij een nieuwe manier heeft voor zijn ongebreidelde behoefte aan publiek, macht en business.

Binnenkort zal een nieuwe generatie van rijke Amerikanen zich presenteren. Hun ondernemersavonturen met gentherapie of ruimtevaartvluchten zullen de wereld spectaculair doen veranderen en deze ondernemers een weelde brengen, die de huidige rijke Amerikanen zoals Trump een gevoel zal geven aan de bedelstaf geraakt te zijn.

Misschien geldt Trumps keuze voor de politiek als compensatie voor het gevoel niet tot de rijke-elite te behoren en moet het compenseren dat hij door de puissant rijken niet voor vol wordt aangezien.

Hans Veldman (1957 – 2016) was een veelgevraagd Amerikadeskundige. Hij was verbonden aan Nyenrode Business Universiteit en de Haagse Hogeschool en schreef talloze boeken over economie en strategie en over Amerika. Tot op het laatste moment bleef hij de verkiezingen volgen. Zijn laatste boek – De Spiegel van Amerika – schreef hij samen met Willem Post en kwam afgelopen september uit, een week voor zijn overlijden. Deze nagelaten column is bewerkt door Justine le Clercq en iedere onvolkomenheid staat op haar conto.

^{1. [Aan de hand van de Dow Jones Industrial Index valt het patroon te ontdekken. Lees ook over het Techcastproject van William E. Halal.]↩}