Het giftige ressentiment van de Wutbürger-beweging Pegida

Pyt van der Galiën

Sinds kort is Duitsland in de ban van de beweging Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes (Patriottische Europeanen tegen de Islamisering van het Avondland), kortweg PEGIDA. De wekelijkse demonstraties in Dresden trekken inmiddels tot 25.000 mensen. Van een uitstralingseffect is tot nu toe amper sprake: in andere Duitse steden trekken de betogingen van PEGIDA tot dusverre zelden meer dan een paar honderd deelnemers.

Bij de eerste betoging in Dresden op 20 oktober kwamen 300 mensen opdagen. Blijkbaar wist de beweging een snaar te raken onder de bevolking van Dresden: het aantal deelnemers groeide snel en bereikte afgelopen maandag een voorlopig hoogtepunt met naar schatting 25.000 deelnemers.

In de steek gelaten

De deelnemers aan de betogingen zeggen zich vreemdeling te voelen in eigen land, vrezen voor de islamisering van Europa (maar hebben niets tegen individuele moslims…) en voelen zich in de steek gelaten door de politieke elite.

Het laatste thema treedt steeds meer op de voorgrond. Tijdens de meest recente betoging van PEGIDA in Dresden werd opmerkelijk genoeg amper gerefereerd aan de aanslagen in Parijs. Ook het thema van de vermeende islamisering van Europa speelde in de toespraken een veel minder grote rol dan tijdens eerdere demonstraties. In plaats daarvan richtte de woede zich vooral op de politieke elite en de pers (die Lügenpresse, een term ontleend aan het vocabulaire van de nazi‘s) die hen ten onrechte zouden zouden betitelen als ‘extreemrechts‘.

De organisatie raadt deelnemers dan ook aan contact met de pers te mijden. Tijdens recente demonstraties kwam het tot enkele incidenten, waarbij onder andere de camera van een fotograaf vernield werd. Ernstiger zijn de bedreigingen van journalisten (Verpiss dich, du Judenschwein, sonst machen wir dich platt!) die bij de betogingen inmiddels schering en inslag zijn.

Oprichter met een strafblad

Het initiatief tot de oprichting van Pegida werd genomen door Lutz Bachman, naar eigen zeggen in eerste instantie om te protesteren tegen wapenleveranties aan de linkse Koerdische verzetsbeweging PKK/YPG, die op dat moment in Noord-Syrië streed tegen de islamistische terreurorganisatie ISIS(!).

Bachmann is geboren en getogen in Dresden. Hij beschikt over een indrukwekkend strafblad, met onder andere veroordelingen wegens handel in cocaïne en dronken rijden. Daarnaast is Bachmann niet minder dan zestien keer(!) veroordeeld wegens inbraak. Om aan een verblijf achter de tralies te ontkomen, vluchtte Bachmann zelfs naar Zuid-Afrika. Meer dan uitstel van executie leverde dat overigens niet op: nadat Zuid-Afrika hem had uitgeleverd aan de Bondsrepubliek, mocht Bachmann alsnog een gevangenisstraf van 2 jaar uitzitten.

Wie naar aanleiding van deze respectable criminele score enige zelfkritiek en/of reflectie verwacht, komt bedrogen uit: een van Bachmann’s meest geliefde thema’s is de criminaliteit onder immigranten. Bachmann doet geen pogingen zijn criminele verleden te ontkennen: recentelijk gaf hij zelfs met een vroom gezicht aan bereid te zijn zich terug te trekken indien dat de beweging ten goede zou komen.

Neo-nazi’s en voetbalhooligans

Op 11 oktober richtte Bachmann een Facebook-groep op die hij Vreedzame Europeanen tegen de islamisering van het Westen noemde, op het eerste gezicht een nogal merkwaardige reactie op een solidariteitsdemo met de PKK, een organisatie waarover veel valt te zeggen, maar nu juist niet dat ze streeft naar de islamisering van Europa.

Al snel kreeg Bachmann bijval, zowel vanuit burgerlijk-conservatieve als vanuit extreemrechtse hoek. Een van de eerste sympathisanten was Siegfried Däbritz. Däbritz nam eerder deel aan demonstraties van HOGESA (Hooligans tegen Salafisme), door Der Spiegel betiteld als een „onheilig bondgenootschap van neo-nazi’s en voetbalhooligans“.

Däbritz komt uit een keurig middenklasse-milieu, is eigenaar van een pension in Dresden, lid van de German Rifle Organisation (let op het motto) en houdt zich in de donkerste krochten van het internet vooral bezig met het betitelen van moslims als „mohammedanische Kamelwämser“ en „chluchtenscheiße”. Samen met Bachmann en acht anderen vormt Däbritz inmiddels de “dagelijkse leiding” van Pegida, die zowel inhoudelijk als organisatorisch de koers bepaalt.

Ausländer raus!

Wat wil Pegida nu eigenlijk? De uitgangspunten van de organisatie zijn neergelegd in het Positionspapier der Pegida. Het is allemaal weinig opzienbarend: zoals de Taz cynisch opmerkt zijn de uitgangspunten weinig meer dan omstandig geformuleerde varianten op „Ausländer raus!“ en „Polizeistaat jetzt!“.

Veel interessanter is de poging van de leiding van Pegida deze uitgangspunten te vertalen naar concrete politieke eisen. Een protestbeweging die weigert zich te organiseren en niet bereid is concrete politieke doelen te formuleren, is op termijn tot de ondergang gedoemd, een les die de leiding van Pegida zich goed in de oren geknoopt heeft.

Tijdens de meest recente betoging formuleerde Bachmann zes concrete politieke doelen.

Oorlogshitserij tegen Rusland

Allereerst dient Duitsland een restrictieve asielwetgeving in te voeren, naar het Zwitserse of Canadese model. In de tweede plaats dient in de Duitse grondwet een „plicht tot integratie“ opgenomen te worden. Over de vraag hoe die integratie er concreet uit zou moeten zien, liet Bachmann zich niet uit.

Ten derde dienen islamisten die „deelnemen aan de Heilige Oorlog“ zonder uitzondering uitgewezen te worden. In de vierde plaats eist Bachmann de invoering van een bindend referendum op bondsniveau.

Ten vijfde eist de leiding van Pegida het „stopzetten van de oorlogshitserij tegen Rusland“, een ook in Nederland populair thema op extreemrechtse blogs. Tenslotte eiste Bachmann dat er een einde komt aan de inkrimping van het politie-apparaat, een eis die gezien zijn eigen verleden onwillekeurig op de lachspieren werkt.

Opmerkelijk is de gematigde toonzetting van deze eisen, een toonzetting die een sterk contrast vormt met de uitlatingen tijdens eerdere demonstraties van Pegida. De leiding probeert duidelijk aansluiting te vinden bij conservatieve partijen als de eurosceptische AfD en het CDU/CSU, waar deze eisen op het nodige begrip kunnen rekenen, zolang ze niet té extreem geformuleerd worden.

Lastig dilemma

De grote vraag in dit verband is in hoeverre de achterban bereid is mee te gaan in deze toenaderingspogingen tot gematigd rechts. Bachmann – die allesbehalve dom is – probeerde de achterban gerust te stellen: „Diese Punkte sind nicht das Ende“ (vrij vertaald: dit zijn niet onze laatste eisen) meldde hij tijdens de slotbijeenkomst.

Of de achterban de boodschap begrepen heeft, is vooralsnog niet duidelijk. Voorafgaande aan de betoging had Bachmann de betogers opgeroepen borden met beledigende teksten thuis te laten en zich te onthouden van de aan het nazi-vocabulaire ontleende kretologie over „volksverraders“ en „Lügenpresse“. Deze oproep werd massaal in de wind geslagen, ook jongstleden maandag waren aan pers, politici en tegendemonstranten gerichte dreigementen weer aan de orde van de dag.

De toenaderingspoging door de leiding van Pegida plaatst de eurosceptische, conservatieve Alternative für Deutschland (AfD) voor een lastig dilemma. De leiding van de partij voelt weinig voor een openlijk bondgenootschap met een groep die in de Duitse pers – van het rechtse Bild Zeitung tot de linkse Taz – consequent wordt afgeschilderd als een stel extreemrechtse, racistische vandalen.

Tegelijkertijd zijn er natuurlijk de nodige programmatische overeenkomsten. Dit dilemma heeft geleid tot een richtingenstrijd binnen de AfD en een halfslachtige poging van AfD-leider Bernd Lucke zich te distantiëren van Pegida, zonder de basis van de beweging van zich te vervreemden.

Parasiterende asielzoekers

Regelmatig wordt beweerd dat de deelnemers aan de demonstraties – naast het gebruikelijke contingent neo-nazi’s – vooral zouden behoren tot de „verliezers van de globalisering“: gepensioneerden met een klein pensioentje, werklozen, mensen in marginale, flexibele baantjes. Pegida zou de voormalige achterban van de SPD zijn, de slachtoffers van de asociale Hartz-hervormingen. Dit beeld wordt gevoed door de verwijzingen van Bachmann en de zijnen naar hulpbehoevende Duitse ouderen die verkommeren in verzorgingshuizen en Duitse daklozen die gedwongen zijn onder bruggen te slapen, terwijl „de elite“ zich vooral zou bekommeren om parasiterende asielzoekers.

Een recente studie van de Technische Universiteit Dresden wijst echter op het tegendeel. Uit de studie blijkt onder andere het volgende:

• De overgrote meerderheid – ruim zeventig procent – van de betogers heeft een betaalde baan. Gepensioneerden en werklozen vormen een minderheid
• Slechts een kwart van de betogers noemt „de islamisering van het Avondland“ als belangrijkste reden deel te nemen aan de betogingen
• Belangrijkste reden is een weinig specifieke „ontevredenheid met de politiek“. Op de tweede plaats komt een afkeer van de media en pas op de derde plaats afkeer van immigranten en asielzoekers.
• De „gemiddelde“ betoger is geen Tokkie, maar behoort tot de middenklasse, beschikt over een gedegen opleiding en heeft een bovenmodaal inkomen

Giftig ressentiment

In Dresden gaat niet de sociaal-economisch gemarginaliseerde oude achterban van de SPD de straat op, maar een segment van de middenklasse dat materieel niets te klagen heeft en vooral gedreven wordt door giftig ressentiment. De combinatie van ressentiment, racisme en nazi-vocabulaire laat er weinig twijfel over bestaan waar Pegida politiek ingedeeld dient te worden. Het is natuurlijk ook tekenend dat deze zogenaamde „bezorgde burgers“ geen enkele moeite hebben met de aanwezigheid van grote contingenten neo-nazi’s tijdens de wekelijkse betogingen.

Over de toekomst van Pegida valt weinig te zeggen. In Duitsland is inmiddels een grote tegenbeweging op gang gekomen. Het aantal anti-Pegida betogers overtreft inmiddels bundesweit het aantal pro-Pegida betogers ruimschoots. Bovendien lukt het de beweging tot op heden niet in het westen van het land voet aan de grond te krijgen.

Aan de andere kant trok de eerste betoging van Pegida in Leipzig (onder de naam Legida) afgelopen maandag meteen vijfduizend bezoekers. Weliswaar overtrof ook in Leipzig het aantal tegendemonstranten het aantal demonstranten ruimschoots, maar in Leipzig zou gemakkelijk een met Dresden vergelijkbaar sneeuwbaleffect op kunnen treden.

Fascistische knokploegen

Naast externe factoren spelen ook interne factoren een rol: extreemrechtse bewegingen zijn ook in Duitsland geneigd aan interne strubbelingen ten onder te gaan. Het is afwachten of het Bachmann gaat lukken zijn coalitie van Wutbürger, fascistische knokploegen en voetbalhooligans bijeen te houden.

De leiding van Pegida is in elk geval slim genoeg om in te zien dat het voortbestaan van de beweging met name afhangt van de vraag in hoeverre ze in staat is een coalitie te sluiten met gematigde rechtse partijen. Zoals een van de initiatiefnemers opmerkte: „je kunt niet eeuwig op straat blijven marcheren“.

Tot nu toe worden de ouvertures van Pegida door deze partijen afgewezen (misschien met uitzondering van de AfD), maar dat zou snel kunnen veranderen, indien de beweging ook in het westen van het land voet aan de grond zou krijgen.

Sociaal-anarchist Pyt van der Galiën (volg ‘m op Twitter) is de Domrechts-watcher van Frontaal Naakt.