Richard Kroes

Foto: UrbaNudismo

Ergens in de jaren vijftig schreef een Amerikaanse professor in de sociologie enkele tientallen hotels en restaurants aan met de vraag of zij mensen van Aziatische afkomst zouden toelaten in hun etablissement. Hij zou namelijk binnenkort een studiereis door het land maken met een Aziatische collega, zo schreef hij. Zonder uitzondering was het antwoord negatief. Aziaten waren nergens welkom. Dat hoeft ons niet te verbazen. Het Amerika van de jaren vijftig staat nu eenmaal niet bekend om zijn raciale tolerantie.

Toch wordt het onderzoek van deze hoogleraar in bijna alle eerstejaars studieboeken psychologie vermeld. Wat was namelijk het geval? Alle hotels en restaurants die de man aanschreef, had hij in de maanden daarvoor al met zijn Aziatische collega bezocht en op één uitzondering na waren ze overal zonder problemen toegelaten. Door dezelfde mensen die beweerden uit principe geen Aziaten toe te laten! Kennelijk had het feit dat de professor en zijn Aziatische gast plotseling binnen kwamen lopen meer invloed op de beslissing van de uitbater om ze al of niet toe te laten dan diens denkbeelden over de omgang met Aziaten.

De uitkomsten van dit onderzoek illustreren een denkfout die zó algemeen is, dat psychologen er een aparte term voor hebben uitgevonden: de ‘fundamentele attributiefout’. Kort gezegd komt het erop neer dat mensen de neiging hebben de verklaring voor –of de voorspelling van menselijk gedrag te zoeken in wie je bent, hoe je denkt, welke karaktereigenschappen je hebt, in psychologentermen: in ‘dispositionele factoren’. Je collega krijgt ruzie met je baas, omdat hij nu eenmaal opvliegend is. Je zoon haalt zijn tentamen niet, omdat hij een chaoot is. Je vrouw krijgt een aanrijding ‘omdat ze niet kan autorijden’.

Terwijl uit onderzoek keer op keer blijkt dat toevallige omstandigheden véél belangrijker zijn. In jargon: het zijn de ‘situationele factoren’ die het grootste deel van het gedrag van mensen bepalen. De kans is veel groter dat je vrouw die aanrijding niet aan zichzelf, maar aan een dronken fietser te danken heeft, of aan een andere automobilist die onverwacht voorrang nam. Ook ons eigen gedrag verklaren we te vaak en onterecht aan de hand van ‘wie we zijn’, ‘wat we kunnen’ en ‘wat we denken’. Een echte manager zal de betere kwartaalcijfers eerder toeschrijven aan de implementatie van zijn nieuwe verkoopstrategie dan aan een aantrekkende economie. Haalt een verkoper die ene beslissende opdracht binnen, dan zal hij menen dat hij dat te danken heeft aan zijn overtuigende presentatie, niet aan het feit dat zijn opdrachtgever geen tijd meer had om nog een andere offerte aan te vragen. Zo’n denktrant heeft voordelen: de verkoper gelooft dat hij de opgestreken bonus ook echt verdient, hij was immers zélf verantwoordelijk en had zijn succes niet te danken aan een gunstig ongeluk.

Een wel héél fraai voorbeeld van de fundamentele attributiefout is het televisieprogramma ‘Temptation Island‘. De jongelui die daaraan meedoen, wonen een aantal dagen op een eiland, zónder partner maar mét mooie, jonge en beschikbare vrijgezellen van de andere kunne. De stellen die meedoen willen doorgaans ‘de sterkte van hun relatie’ testen, iets dispositioneels dus, en doorgaans menen ze ook wel dat ze sterk genoeg zijn om ‘de test’ te doorstaan, ook weer een op basis van dispositionele factoren geformuleerde verwachting. Dat valt vies tegen, niet alle schouders blijken de weelde te kunnen dragen. Is het vlees eenmaal zwak gebleken, dat is de verklaring ook snel gevonden. Kennelijk was de relatie toch niet zo sterk als ze dachten, zo menen de slachtoffers zelf. De buitenwacht zoekt het eerder in slappe karakters. Beide verklaringen zijn, u raadt het al, dispositioneel. De enige situationele verklaring die je nog wel eens hoort is: ‘Ik was dronken.’

‘Temptation Island‘ is opgezet door iemand die precies weet hoe het werkt: maak de omstandigheden zo dwingend mogelijk en bijna iedereen gaat voor de bijl.

De fundamentele attributiefout lijkt steeds duidelijker een rol te spelen in ‘de islamdiscussie’, bij gebrek aan een beter woord. Om even niet aan de moslimkant te beginnen: het optuigen van de inmiddels veelverguisde ‘multiculturele samenleving’ wordt door vele criticasters geweten aan ‘de ideologie van links’. Nederlanders heten ‘tolerant’ te zijn en vandaar dat vrijdenkers hier altijd hun plek hebben kunnen vinden. Andersom dragen steeds meer moslima’s een hoofddoek, en dat komt natuurlijk omdat ze denken dat mannen oncontroleerbare testosteronbommen zijn of omdat ze hun geloof zichtbaar willen uitdragen. Slaat een moslimman zijn vrouw, dan is dat omdat hij dat van zijn geloof mag. Als je eenmaal weet hoe de fundamentele attributiefout werkt, heb je voor avonden borrelpraat voorradig. Wat zeg ik: voor avonden goedkoop televisieamusement. En het wordt nog geslikt als zoete koek ook.

De fundamentele attributiefout is geen echte ‘fout’. De dispositionele verklaring is niet ‘fout’, en de situationele ‘goed’. Het gaat een inschattingsfout: de situationele verklaring is veel belangrijker dan wij denken en de dispositionele is juist veel onbelangrijker.

Amerikaanse racisten uit de jaren vijftig beleden openlijk en zonder schaamte dat Aziaten weggehouden moesten worden uit blanke publieke gelegenheden, maar voegden de daad vaker niet dan wel bij het woord.

Dat geeft te denken over moslims. Zelfs degenen die openlijk en zonder schaamte de omverwerping van de westerse maatschappij prediken, zullen dat in meerderheid niet doen. En ik moet nog zien dat moslims die op een internetforum beweren dat ze van hun geloof hun echtgenotes mogen slaan, daar ook echt het lef voor hebben. Moslim zijn is weliswaar van invloed op hoe moslims zich gedragen, alleen veel minder dan wij -én zijzelf- denken. Allerlei uitingen die nu door de samenleving worden toegeschreven aan ‘het moslim zijn’ hebben daar wel iets, maar relatief veel minder mee te maken dan we denken.

Richard Kroes is oudheidkundige. Hij studeerde Geschiedenis en Klassieke Archeologie aan de Amsterdamse Vrije Universiteit en specialiseerde zich daarbij in brugfunderingen uit de Romeinse Tijd.