Orgaandonatie

Justine le Clercq

Scène uit Vivre Nu.

Wat is de overeenkomst tussen uw organen, zelfmoord, prostitutie, en het krijgen van kinderen?

We beginnen bij uw organen. In Nederland zijn te weinig organen beschikbaar voor transplantatie. D66 diende een initiatiefwetsvoorstel in om daar verandering in te brengen. Afgelopen donderdag werd dit wederom besproken in de Tweede Kamer. Het voorstel luidt: Vraag burgers of ze donor willen zijn, en als ze niet reageren zijn ze automatisch donor: het Actief Donorregistratiesysteem (ADR)

Nederlanders schijnen dit massaal een goed plan te vinden. Het klinkt ook sympathiek en het dient een goed doel. Niemand wil immers een ander een kans tot leven ontnemen. En trouwens, misschien ben je zelf een keer aan de beurt, je weet maar nooit.

Feiten

Eerst wat feiten over orgaandonatie.

Er zijn meer organen nodig dan er nu via doden geleverd worden. Dat is niets minder dan schrijnend. Afgelopen jaren zijn er een aantal grote landelijke acties op touw gezet om mensen over te halen donor te worden. Dat heeft veel nieuwe donors opgeleverd, maar lang niet genoeg. De reden dat mensen geen donor zijn is vaak niet uit onwil maar simpelweg omdat ze er niet over na willen denken, omdat ze vergeten zich te melden of omdat ze het aan de nabestaanden willen overlaten. Die nabestaanden, die zijn nogal moeilijk aanspreekbaar op het onderwerp orgaandonatie als ze aan het sterfbed van hun geliefden zitten. Het is dan ook niet raar dat een politieke partij met een voorstel komt om dit tekort op te lossen. Dat willen we allemaal.

Het voorstel werd ingediend door D66 en is deze week niet door de Tweede Kamer gekomen. VVD, PVV,CU, SGP en CDA wijzen het af.

En gelukkig maar. Heeft onze politiek dan toch een moreel kompas?

Noodkreet

D66 leider Pechtold reageerde: ‘ Artsen, patiëntenorganisaties en een groot deel van de samenleving vragen om deze wet. Maar de Kamer lijkt deze noodkreet nu naast zich neer te leggen.’

Welnee, stelt het CDA, die het voorstel om meerdere redenen afwees. Hanke Bruins Slot zei¹: ‘Dit voorstel is een inbreuk op het recht van de onaantastbaarheid van het lichaam.’

Nou, dat klinkt goed van het CDA. Maar Bruins gaat verder: ‘Een dergelijke inbreuk mag alleen als dit nieuwe ADR aantoonbaar effectiever is dan het huidige systeem (…)’

Wat? Nee, nee, CDA. Dit mag nooit. Dit voorstel snuit zijn neus in onze grondwet, lyncht onze waardigheid, en bedriegt ons vertrouwen.

Wat hoort een partij zich bij ieder wetsvoorstel af te vragen?

Hoe verhoudt een wet zich tot onze zelfbeschikking en onze waardigheid. Deze vraag werd belangrijk toen we God als rechter met pensioen stuurde en sindsdien het recht onze samenleving vormt en leidt. Hoe zijn we daartoe gekomen?

Menselijke waardigheid

Het uitgangspunt van onze samenleving is het respect voor de mens, de onaantastbaarheid van diens lichaam en diens waardigheid. Dit morele beginsel heeft juridisch vorm gekregen binnen het recht en is de grondslag voor de Europese wetgeving. Zo staat in het handvest van de grondrechten van de Europese Unie, artikel 1: De menselijke waardigheid is onschendbaar. Zij moet worden geëerbiedigd en beschermd.

In de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens spreekt men van inherente waardigheid.

In de ons omringende landen is het opgenomen in de grondwet. In de Nederlandse Grondwet niet. Aantasting van onze zelfbeschikking en waardigheid zit vervat in artikel 11: Ieder heeft (…) recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam.

Natuurlijk klinkt dat te mooi om waar te zijn, en nee, gemakkelijk is het niet, maar het is wel een beginsel waarlangs onze wetgevers en rechters moeten redeneren.

Er zijn ook specifieke sociale rechten rond leven en fysieke integriteit, die aansluiten bij het recht tot zelfbeschikking en waardigheid. Daarbij, ook niet onbelangrijk, is de ene mens niet meer waard dan de andere. Dit alles is om te voorkomen dat een mens kan worden (mis)gebruikt als een middel om ergens toe te dienen. Lees Kant² er nog maar even op na.

Moeilijke tijden

Wat is een overheid die automatisch recht heeft op jouw lichaam? Dat noemen we een dictatuur. Het lichaam is immers de uiting van de waardigheid, en is ook het enige middel waarmee een mens die waardigheid vorm kan geven. Je kan nog zo proberen waardig te doen als je gemarteld wordt, maar je waardigheid is bij marteling toch echt in het geding (en daarom mag een staat ook niet martelen – en ja, de vraag blijft, mag je één mens martelen als je er 10.000 mee redt?)

Grondwet en rechten zijn niet alleen bedoeld voor tijden van voorspoed. Een land toont zijn ware aard in tijden van tegenspoed, net zoals in een huwelijk. Dat dit ongemakkelijke situaties creëert, ja. Mogen we dan maar even de regels veranderen? Nee. Die regels zijn namelijk opgesteld voor moeilijke tijden. Als politici serieus gaan denken dat je de burgerrechten wel even kan passeren voor het goede doel, dan is er een ander probleem gaande. Trouwens, dan heb ik ook nog wel wat goede doelen. Wat te denken van vreselijke ouders? Als bepaalde mensen geen kinderen nemen, bespaart dat heel wat kinderleed. En voorkomen we vijftig kinderen per jaar die door mishandeling sterven! Nu we toch bezig zijn, sommige mensen kunnen beter dood gaan, die zijn geen knip voor de neus waard, helemaal die types met een zwaar strafblad. Dat alles kan de overheid toch wel regelen, want het dient een hoger doel!

U denkt dat ik doordraaf? Wellicht, maar niet zo erg als u denkt. Wie namelijk voor deze donorwet is, zegt eigenlijk: Lieve overheid, beschouw mijn lichaam als middel voor een hoger doel, doet u ermee wat u goeddunkt om anderen te redden.

Terug naar de beginvraag: Wat is de overeenkomst tussen uw organen, prostitutie, zelfmoord en het krijgen van kinderen?

Juist, uw zelfbeschikking en waardigheid.

Nier afstaan

Ons lichaam is enkel van onszelf. Daarom mag ik zelf weten of ik mijn lichaam verkoop als prostituee (als het maar vrijwillig is en ik belasting betaal), daarom mag ik kinderen krijgen (persoonlijk ben ik daarop tegen), daarom mag ik een nier afstaan aan een ander, ik mag mezelf van kant maken (niet voor de trein springen, dat is echt asociaal), en ik mag eten en zuipen en gevaarlijke sporten beoefenen en ik mag zelf beslissen over mijn organen zonder agressieve overheidsdwang en ik mag gelukkig nog veel meer, want dat was ooit onze afspraak toen ons rechtssysteem God verving.

En ja, dat heeft nadelen, maar het zijn de nadelen die onze vrijheid garanderen en die zelfbeschikking en waardigheid mogelijk maakt. Het zijn de vrijheden die de wet voorschrijft. Probeer eens voor te stellen wat er staat te gebeuren als we onze grondwet los gaan laten (nog maar niet te spreken over nieuwe vormen van criminaliteit als inderdaad al onze organen bij overlijden gebruikt mogen worden).

De overheid mag nooit uit gaan van automatische toestemming van een individu. Ze mag ons wel iets vragen, en als we niet reageren op die vraag dan houdt het op, wie zwijgt stemt niet zomaar toe. Ze moet van ons lichaam afblijven, en niet alleen als alles goed gaat, maar juist ook als het erom spant.

Of als we dood zijn.

Justine le Clercq (1967) is schrijver en tentoonstellingsmaker en werkt als HBO-docent en projectleider in de zorgsector. Van haar verschenen twee boeken. Ze heeft een website en een Facebook-pagina.

^{1. [Medischcontact.nl, 9 juni 2016, auteur Bas Knoop]↩}

^{2. [De menselijke waardigheid als grondslag voor mensenrechten]↩}