Wil de echte Gerrit Zalm opstaan?

Thomas Cool

Illustratie: Gerda Wegener

De media richten zich op het woekerbankje DSB en de reputatie van Gerrit Zalm. Heeft men niets beters te doen? Laten we het in perspectief zien. De wereld verkeert in een economische, sociale en ecologische crisis met veel oorlogsgeweld. De wereldbevolking was in 1989/90 5,3 miljard, wordt dit jaar 6,9 miljard en stevent af op acht miljard in 2025. Mensen die gevoed moeten worden of werkloos raken, waarbij sommigen gaan vechten.

Ik presenteer daarvoor een economische analyse die echter sinds 1989/90 gecensureerd wordt door de directie van het Centraal Planbureau. Publicatie van mijn analyse in een wetenschappelijk tijdschrift is niet zo zinvol wegens de complexiteit van de analyse en omdat redacties schrikken wanneer je protesteert tegen censuur en onheus ontslag.

Dus moet de censuur hier bij het CPB ongedaan gemaakt worden. Journalisten moeten de politici bevragen die het allemaal laten gebeuren. Dan kan ik gewoon getuige zijn en word ik niet geforceerd om een artikel als dit te schrijven. De berichtgeving rondom DSB is bizar. Hoeveel decadenter kan het nog worden, wanneer je je realiseert dat Gerrit Zalm de censuur in 1989/90 begon toen hij directeur van het Centraal Planbureau was?

Ik wil in vrijheid en waarheid te leven. In een vrije en ware samenleving mag je verwachten dat de media rapporteren zodat er een parlementair onderzoek kan komen. Ik ben eigenlijk getuige en geen pleitbezorger. Ik moet hier eigenlijk niet over schrijven, dat moeten anderen doen. Maar de media falen. Daar past een krachtig protest tegen. Met deze tekst steek ik voor de zoveelste keer mijn nek uit. Laat ik hopen dat de lezer de situatie een beetje begrijpt en niet de boodschapper gaat veroordelen. Dan, de volgende kanttekeningen.

Economie

Zie het artikel ‘Financiële prikkels in het overheidsbeleid en in de financiële sector‘ in het Tijdschrift voor Politieke Economie 2009 (de PDF schrijft 2008) voor Zalm’s reactie op de kredietcrisis.

Ik ben het met hem eens dat de ontsporing bij Den Uyl begon maar verschil in analyse hoe dat gebeurde. Waar Zalm voor de jaren ’90 een succes bij de werkgelegenheid ziet, is er volgens mij een belangrijk falen alsmede een verbergen van het onderliggende probleem van stagflatie. Via de lage-lonen-politiek heeft Nederland zijn werkloosheid naar het buitenland geëxporteerd, en dat is natuurlijk niet netjes. Zalm had dit allemaal kunnen weten wanneer hij mijn analyse bestudeerd had cq. de kans had gegeven tot discussie en publicatiegang. Bij zijn bespreking van de financiële sector is er weinig aandacht voor zijn eigen rol.

Voor de DSB kwestie

(1) Voordat Zalm bij het CPB aantrad had hij (lid VVD) als directeur Algemene Economische Politiek (AEP) van het Ministerie van EZ al onjuiste informatie verschaft aan minister Rudolf de Korte (lid VVD) over het Plan Bakhoven (CPB, lid VVD). Toen Zalm bij het CPB kwam vertrok Anton Bakhoven naar Brussel. Publicist Arie de Goederen legde via journalist Kees Tamboer de hand op een interne notitie van EZ en schreef in de kantlijn “Wie is deze bedrieger?”. Na mijn ontslag ontmoette ik De Goederen en kreeg ik een kopie van die notitie die ik nog niet kende. Daaronder herkende ik de handtekening van degene die me ontslagen had. Dit is beschreven door Hans en Auke Hulst in “Werkloosheid en armoede, de oplossing die werkt” pag 64-66.

(2) Kan Zalm zich wel wetenschappelijk opstellen? Toen hij aantrad had ik nooit van hem gehoord. Toen hij als directeur CPB ook hoogleraar aan de VU werd heb ik hem daarmee gefeliciteerd omdat ik nog in de veronderstelling verkeerde dat het met de wetenschappelijke gesteldheid blijkbaar goed ging. Maar toen kwamen er de censuur en het machtsmisbruik bij het ontslag, zie hier. Er is laster.

Mijn evaluatie is dat Zalm eerder ambtenaar en bestuurder is dan wetenschapper en nooit directeur van het CPB had mogen worden. De vraag is of degenen die hem benoemd hebben er zicht op hadden kunnen hebben. Zijn benoeming is opgehouden omdat er vragen werden gesteld. Hij is wel populair binnen het CPB geworden omdat hij een andere, frisse wind bracht. M.i. is het een ramp geworden.

(3) De vraag van Ad Melkert over de rol van Zalm bij de WAO kwestie is nog niet onderzocht. Maar het kan ook een probleem bij Melkert zijn.

(4) Zalm was minister van Financiën tijdens het Kabinet Kok I (1994-1998) toen in 1995 ca. 8000 mensen bij Srebrenica werden vermoord die waren toevertrouwd aan Nederlandse militairen onder de VN. Het kabinet had direct af moeten treden. Dat gebeurde pas na het NIOD rapport aan het einde van Kok II (1998-2002). Zalm kan niet doen alsof hij niet betrokken was. Voor een politicus geldt altijd de politieke (mede-) verantwoordelijkheid. Bovendien, mijn analyse over de werkloosheid schreef ik juist in de context van de val van de Berlijnse Muur en mogelijke ontwikkelingen in Oost Europa.

(5) Het belastingplan van Zalm en Vermeend is gebaseerd op een leugen.

(6) Er is de insinuatie bij Pim Fortuyn (“een gevaarlijk man”) en een vreemde positie bij Theo van Gogh en de film Cool!. Dat Zalm de stekker uit het kabinet met de LPF trok is alleen te prijzen. (Frappant is dat de “interne” clash tussen Bomhoff en Heinsbroek ging over het CPB.)

(7) Hoogleraar Arnoud Boot waarschuwt al sinds 1995 tegen de woekerpolissen waar Zalm te weinig aan deed en die zelfs vandaag de dag in een iets ander jasje doorgaan. Recentelijk vergelijkt Zalm een provisie van 60% nog steeds met eenzelfde provisie bij de schoenen die zijn broer Sjirk verkoopt, alsof een koopsompolis net zo duur is en zoveel werk vraagt als een paar schoenen. (Maar Arnoud Boot zegt niets over de censuur van de wetenschap door de directie van het CPB.)

(8) Zalm heeft vanaf zijn tijd bij EZ en ook gedurende het ministerschap bijgedragen tot de neoliberale economische aanpak, die juist door mijn analyse ontkracht is, en nu ook door de kredietcrisis. Hetzelfde voor de financiële sector. President Obama probeert zijn land en de wereld uit de crisis te leiden maar ontbeert de juiste economische analyse omdat die op het Nederlandse CPB van bespreking en publicatiegang wordt tegengehouden. Zalm heeft dus meegewerkt aan het ontstaan van de kredietcrisis. Waar hij zegt binnen het IMF geen invloed op anderen te hebben gehad gebruikte hij natuurlijk ook niet de volledige argumentatie. Hij heeft meegewerkt aan de grotere gevoeligheid van Nederland toen in Amerika de banken vielen. Waar Wim Kok nog sprak over de ‘verrijking’ (en later bij ING wat anders deed) had Zalm blijkbaar vrede met de bonuscultuur.

DSB

Zalm was nieuw in de bancaire wereld. Als oud-minister had Zalm een stevige positie maar binnen de bankwereld moest hij zich nog waarmaken. Voorafgaand aan zijn betrekking als Chief Financial Officer (CFO) had hij eisen kunnen stellen maar daarna was hij sterk aan Dirk Scheringa overgeleverd. Als het bij DSB fout ging, hoe zou dat gezien worden? Zalm had geen sterke positie, wist dat, en gedroeg zich ernaar.

Scheltema: “Hij moest zijn werk wel doen vanuit een zwakke positie in een onevenwichtige bestuursstructuur die de toezichthouders zelf als een groot punt van zorg beschouwden.” (p14) “Hij zou zich harder hebben moeten opstellen en het meer op een confrontatie met de andere leden van de raad van bestuur moeten laten aankomen. (…) Die onderbouwing is in de aanbeveling van de AFM onvoldoende aan te treffen.” (p15) Zie ook De Pers en Rens van Tilburg.

Scheltema zegt eigenlijk dat de AFM hem niet in Jip-en-Janneke taal uitlegt: (a) Dat er een groot verschil is tussen “het gezag van een oud-minister (die zich nog in de bancaire wereld moet waarmaken)” en “het gezag van een deskundig (ervaren) CFO”; (b) Dat Zalm zich zo’n CFO gezag heeft aangematigd; (c) Dat DNB de onervaren Zalm voor zichzelf had moeten beschermen en eventueel alleen op proef had moeten toelaten wanneer de bestuursstructuur aangepast was. DNB had alleen een CFO  moeten accepteren die zijn deskundigheid toonde door zo’n structuur te eisen.

Dit alles laat onverlet dat Zalm inmiddels voldoende geleerd kan hebben om ABN-AMRO te leiden. Ik help het hopen. Maar kunnen we na twintig jaar eens de censuur centraal stellen?

Econometrist Thomas Cool is voorzitter van het Sociaal Liberaal Forum.