De Rolex-overval

Justine le Clercq

Illustratie: Yoshiharu Tsuge.

Wel eens een doorgeladen pistool tegen uw hoofd gedrukt gekregen?
Wat zou uw reactie zijn?
En als de daders vluchten, wat doet u dan?

Als je antwoord hebt gegeven op deze vragen, forget it. Je hebt namelijk geen idee hoe je gaat reageren. In doodsnood worden we overgenomen door ons instinct en we handelen dan zonder nadenken.

Meneer Z overkwam het, een doorgeladen pistool op zijn hoofd door twee overvallers die zijn Rolex wilden. Afgelopen donderdag stond hij voor de rechter.

De overval

Eerst de summiere feiten uit de media: Meneer Z heeft een afspraak met twee heren om zijn Rolex te verkopen. Een van de heren zet een doorgeladen pistool op zijn hoofd, pakt de Rolex mee en ze vluchten op een scooter. Meneer Z gaat hen met hoge snelheid achterna in zijn auto. De achtervolging duurt één minuut. Dan komt de scooter ten val. Meneer Z stapt uit, grijpt zijn Rolex en rijdt weg. De twee overvallers blijven gewond achter (verbrijzelde enkel en een gebroken rugwervel).
Onduidelijk is of meneer Z ze heeft aangereden of dat de scooterrijder zelf de controle verloor. Tot zover een goede afloop van een misselijkmakende overval.

Er zijn beroepscriminelen en er zijn huilende klootzakken die het gevolg van hun actie niet kunnen dragen. Dan ben je als crimineel wel echt gezonken tot het niemandsland van kweekvlees. Deze twee kweekvleescriminelen waren gewond geraakt en ze besloten aangifte te doen van mishandeling tegen meneer Z.

Dat een dader aangifte mag doen van schade die is opgelopen door het traumatiseren van een mens, daar wisten ze vroeger bij de politie wel raad mee. Soms mis je die tijd. Maar een dader heeft tijdens het uitvoeren van criminele activiteiten rechten. Wat mij betreft verspeel je die bij het doorladen van je pistool, maar goed. Geen zorgen, het OM neemt zo’n aangifte natuurlijk niet serieus…

Het OM neemt zo’n aangifte bloedserieus, en afgelopen donderdag eiste het OM tegen meneer Z twee jaar cel voor poging tot doodslag!

Meneer Z, het slachtoffer, wordt ten zeerste verweten dat hij het recht in eigen hand heeft genomen en het OM beweert dat hij doelbewust de daders met zijn auto heeft aangevallen met zwaar lichamelijk letsel tot gevolg. Ook is hij daarna weggereden.

Wat doe je als je een doorgeladen pistool tegen je hoofd krijgt gedrukt?

Hete woede

Wie levensbedreigend wordt aangevallen schiet automatisch in de basisstand van het menszijn: instinct. Daar huizen drie reacties: aanvallen, vluchten en bevriezen. Alle drie instinctief en afgesloten van rationele overwegingen.

Terugvechten als je wordt aangevallen is een weinig onderzocht fenomeen. Het wordt vaak van je geëist (‘waarom schopte je je verkrachter niet weg?’) maar hoe je tot die actie zou moeten komen en wat het gevolg daarvan is, daar praten we weinig over. Vaak bevriezen mensen die worden aangevallen, of ze vluchten. Wie vlucht, loopt geen juridisch gevaar. Ook bevriezen wordt mild behandeld. Wie zich beroept op bevriezing bij het zien van een verdrinking, gaat vrijuit, we zijn immers niet getraind om bevriezing tegen te gaan.
Wie terugvecht en de dader beschadigt komt in een mijnenveld van regels, beperkingen en aannames terecht.

Wie zich verdedigt en aanvalt doet dit vanuit het instinct van woede. In de literatuur heet dit ‘hete woede’. Er zijn nog andere vormen van woede, maar die doen hier niet ter zake.
Hete woede is kort en impulsief en nodig voor overleving, verdediging en bescherming. Hete woede heeft een aantal kenmerken: je lichaam reageert eerder dan je de emotie voelt, het bloed balt samen, vooral in je handen, je hart gaat tekeer, je hele stelsel wordt klaargemaakt voor de aanval. Dit zet aan tot actie en je contact met rationaliteit is verbroken, je kan geen afweging meer maken en er is geen verleden en toekomst meer.

Hete woede is voor korte tijd onbeheersbaar en richt zich volledig op genoegdoening om eigen haard en huis weer veilig te stellen. De woede moet worden overgebracht naar de aanvaller. In de wereld van deze instinctieve woede is geen plek ingeruimd voor proportionaliteit.

Er zit overigens een groot voordeel aan deze vorm van verdediging, het minimaliseert het trauma dat achteraf kan ontstaan. Het is bekend dat als je niets hebt gedaan tijdens een aanval, dit een vernietigendere werking heeft op herstel dan de aanval zelf.

De uitleg van het OM

De kans dat deze meneer Z werd overmand door woede is ruimschoots aanwezig.
Het OM ziet dat anders. Het OM schildert meneer Z af als een berekende man die doelbewust en weloverwogen zijn Rolex terug wilde en daarvoor tot het uiterste ging.
Hierbij gaat het OM volledig voorbij aan het menszijn.

Dat is ook wat er schort aan het strafrecht. Het is ontworpen om mensen te vervolgen die een ander opzettelijk kwaad doen, of zoals het staat beschreven: iemand kan alleen gestraft worden als hem het gepleegde feit persoonlijk te verwijten valt.
Het strafrecht is niet ontworpen om slachtoffers te veroordelen. De wet is gebaseerd op redelijkheid, maar zou voor slachtoffers ook gebaseerd moeten zijn op haalbaarheid. Die haalbaarheid moet worden afgewogen met de kennis die we uit menswetenschappen halen. Wie bevriest tijdens het zien van een mishandeling wordt meestal niets verweten. Maar dit is net als aanvallen een instinctieve reactie. We kunnen niet de ene reactie wel toelaten en de andere niet.

Bij extreme woede moet je zeer geoefend zijn om dit in een fractie te beteugelen, van een pompende 250 hartslag naar 80 te krijgen. Om het kolkende bloed te kalmeren. Om de gebalde vuisten te ontspannen. Militairen en politie krijgen daar een jarenlange training voor en mogen zich dan ook niet beroepen op noodweerexces. Bij een gewoon mens neemt de hete woede een aantal minuten in beslag.

Het Openbaar Ministerie gaat hier totaal aan voorbij en interpreteert iedere handeling van meneer Z als instrumenteel.

Het OM stelt dat de dreiging was afgelopen, maar wie bepaalt dat? Toch allereerst het slachtoffer?
Het OM stelt dat hij een hele minuut had om tot bezinning te komen. Dit staat haaks op wat menselijk gezien mogelijk is.
Het OM stelt dat het meneer Z om de Rolex te doen was. Maar de Rolex was op dat moment geen horloge meer, de Rolex was het doel van de overval geweest en de woede richt zich erop terug te halen wat is afgepakt, ongeacht wat het is. Het had ook een stokbrood kunnen zijn.

Dat er ergens een grens moet liggen in terugslaan, daar zal geen mens het mee oneens zijn. Maar ook daar moet ruimte zijn voor wat menselijk gezien mogelijk en haalbaar is, en wat iemand aan te rekenen valt. Iedere crimineel met een kloteverleden of een psychose of sturende stemmen kan rekenen op een rekbaar begrip van de wet. Hoe gek wil je het krijgen in de rechtspraak als dat niet opgaat voor een slachtoffer?

De eis

Er zijn al meer van dit soort zaken geweest en het leidt vaak tot grote verontwaardiging. Waarschijnlijk omdat iedere weldenkend mens zich beseft daar ook in terecht te kunnen komen. We zien graag dat ons rechtssysteem het slachtoffer beschermt en dat het gehuil van criminelen niet leidt tot erkenning van hun leed.
Wie overduidelijk uit was op het leed van de ander, verspeelt het recht om te huilen als de boel zich tegen je keert, zo is het algemene gevoel.

Het OM eist twee jaar tegen meneer Z, slachtoffer van een roofoverval. Voor het OM is het blijkbaar ondoenlijk om de reactie van een slachtoffer te begrijpen. Een puur instinctieve reactie wordt veroordeeld tot een koude overweging.

De daders eisen ook nog een ton schadevergoeding.

Zoals steeds vaker in Nederland, wint de systeemwereld het weer eens van de menselijkheid. Wie wordt aangevallen, dient zich als jurist op te stellen.

(De uitspraak volgt over twee weken)

Justine le Clercq (1967) is schrijver, tentoonstellingsmaker en hogeschooldocent. Van Justine verschenen twee romans en een verhalenbundel. Ze heeft een LinkedIn pagina.