Topinkomens

Willem de Zwijger

Illustratie uit Dave Coopers Overbite.

Pieter Hilhorst vraagt zich vandaag in zijn Volkskrant-column af wie er eigenlijk slechter wordt van topinkomens. Door de zelfverrijking aan de top staan de werknemers ook sterker met hun looneisen, de beloning van commissarissen stijgt mee met die van de bestuurders, de consument merkt er weinig van en de aandeelhouders vinden het blijkbaar alleen maar prachtig. En horen we iemand klagen over de plotselinge rijkdom van de TomTom-uitvinders?

Het gaat hier niet om wie er beter of slechter van wordt, maar om de legitimiteit van de maatschappelijke ordening. De aardigheid van het zuivere kapitalisme is dat geld verdienen met goed ondernemen eigenlijk niet meer ter discussie staat. Wie door risicodragend te ondernemen iets moois tot stand weet te brengen – Bill Gates, Joop van den Ende, de mensen van Google, de makers van TomTom – en daarmee steenrijk wordt, wordt bewonderd, niet verguisd. Hoe vernuftig ook, Bill en Joop hadden ook in de goot kunnen eindigen. Succes is een kwestie van visie, innovatie en flink wat geluk.

Dat zijn niet de topinkomens die ter discussie staan. Het zijn ook geen inkomens, maar vermogens.

Legitiem zijn ook succesvolle artiesten en rijke sportmensen. Dit is een categorie die in de bouw ZZP’ers worden genoemd: zelfstandigen zonder personeel. Dat wil zeggen individuen met een uniek talent, die dat meestal tijdelijk te gelde maken. Robben kan morgen overhoopt worden geschopt, Borsato kan zijn stem verliezen of zijn relatie met het publiek, en dat is het gebeurd met de geldstroom. Ook hier gaat het om risicodragende ondernemers.

De echte maatschappelijke irritatie met zogeheten topinkomens richt zich op functionarissen die geen uitzonderlijke kwaliteiten ten toon spreiden, en dat vooral doen in risicoloze omstandigheden. Het gaat hier om een recent fenomeen. Cor Boonstra kreeg in de jaren ’80 bij Sara Lee/Douwe Egberts – als zovelen – wat aandelenopties vanuit de gedachte dat dat de betrokkenheid bij de onderneming zou bevorderen. Met de fenomenale koersstijgingen op de beurzen – alle koersen op alle beurzen, niet alleen die van Sara Lee – werden dat soort optiepakketten vermogens waard. Na een periode weinig succesvol Philips-leiderschap er achteraan bevond Boonstra zich in de Quote-500. Tegen dat soort rijkdom richt zich de maatschappelijke weerstand: nagenoeg naamloze functionarissen die zonder ooit enig persoonlijk risico te hebben gelopen uitzonderlijke vermogens vergaren. Over het algemeen wordt zelfs de ontslagvergoeding al bij het aantreden geregeld. Het is in het kapitalisme een volstrekt nieuw fenomeen, dat strijdig is met de ‘van krantjongen tot miljonair’-romantiek die de rijkdom van echte ondernemers, van artiesten of van voetballers legitiem maakt.

De opkomst van de klasse van ‘zakkenvullers’ loopt parallel aan de opkomst van het aandeelhouderskapitalisme, op twee manieren.

De eerste is dat de koersstijgingen van aandelen van beursgenoteerde bedrijven bij gebrek aan breder inzicht worden toegeschreven aan de individuele kwaliteiten van de topmannen (zelden -vrouwen). Als de resultaten van een bedrijf toenemen zijn de aandeelhouders, en de leiders van dat bedrijf zelf overigens ook, sterk geneigd het succes van de onderneming aan de leiding toe te schrijven, ook al stijgen de resultaten van bijna alle andere bedrijven net zo sterk. Succes wordt geprojecteerd op de leider, niet op de onderneming. Akzo(-Nobel) was jarenlang een dijk van een bedrijf, en dus is de toevallige passant Wijers een geweldige CEO. Bennink van Numico doet gewoon wat zijn voorganger had moeten doen, namelijk veel babyvoeding verkopen, en omdat het bedrijf daarmee weer uit het slop kwam vangt hij namens de dankbare aandeelhouders 18 miljoen euro per jaar.

Private equity heeft aan de topbeloningen een tweede, revolutionaire draai gegeven. Dan dient de topbeloning om de bestuurder los te zingen van het belang van de onderneming zelf, zodat hij de kant van het snelle geld kiest ten koste van het bedrijf dat hij bestuurt. van der Zwan heeft mooi laten zien hoe dat bij PCM in zijn werk ging. We zien om ons heen hoe de virtuele, financiële sector voor korte termijn mega-redementen de ‘real economy’ van de ‘bricks and mortar‘-bedrijven kannibaliseert. Het financieel gestuurde kapitalisme vreet zijn eigen kippen die de gouden eieren leggen op.

De meeste topbestuurders met topinkomens zijn niet meer dan óf veredelde boekhouders waarvoor honderden alternatieven beschikbaar zijn, óf charlatans – zoals aan de Stegge bij PCM – die voor hun meesters snel veel geld uit een onderneming moeten persen en daarvoor riant worden beloond.

Burgers voelen haarfijn het verschil aan tussen het succes van de innovatieve ondernemer enerzijds, en de zelfverrijkende boekhouders en de loopjongens van de sprinkhanen anderzijds. En is daar niks aan te doen? Natuurlijk wel. Er is een wettelijk minimumloon. Net zo goed is er ruimte voor een wettelijk maximumloon.

Willem de Zwijger is ‘de stem van politiek incorrect links’. Hij rijdt een poenige SUV.