Creatieve destructie

Niek Holtzappel

Illustratie: Suehiro Maruo

Veel mensen, zeker zij die zichzelf rechts noemen, menen dat er een sinister complot gaande is om de Westerse beschaving te ondermijnen. Vaak wordt dit met de term “Cultuurmarxisme” aangeduid.

Sinds de Industriële Revolutie maakt de wereld grote materiele veranderingen door. Deze veranderingen hebben ook hun weerslag op tradities en cultuur. In de verstedelijkte, industriële en individualistische samenlevingen zijn ook nieuwe normen en waarden ontstaan die de oudere waarden hebben vervangen. Dit is niet het gevolg van een samenzwering van Marxistische activisten, dit is gewoon het logische gevolg van kapitalisme en vrije markt. Om even de grote boosdoener Marx aan te halen: “De Bourgeoisie is de meest revolutionaire klasse tot nu toe”.

Nieuwe grenzen

Inherent aan kapitalisme en en een vrije economie is het proces van creatieve destructie zoals dat door Schumpeter werd omschreven. Bestaande producten, productieprocessen en de daarbij behorende instituties worden in een continu proces vervangen door nieuwere en betere producten, processen en instituties. Traditionele samenlevingsvormen zijn verdwenen en een meer individualistischer en stedelijke samenleving komt ervoor in de plaats. Oude grenzen vervagen en nieuwe grenzen verschijnen weer.

Vanaf het begin van het moderne kapitalisme stuit dit proces op weerstand. Ter linkerzijde zie je frustratie over het teloorgaan van kleine zelfstandige ambachten en de “degradatie” van ambachtslieden tot loonarbeider. Ter rechterzijde zie je de ambivalentie tegenover het teloorgaan van traditionele normen en waarden en de schaalvergroting die de oude grenzen en nationale ruimte overstijgt.

Kapitalistisch proces

De belangrijkste oppositie in de negentiende eeuw tegen het klassiek-liberalisme kwam niet zozeer van socialisten maar van conservatieven. Het socialisme van Marx stond zelfs positief tegenover het kapitalisme, het proces van creatieve destructie zou uiteindelijk leiden tot een geglobaliseerde en hoogontwikkelde industrie en daarmee de wereld rijp maken voor een revolutie. Het kapitalisme was een historisch noodzakelijke fase om tot het communisme te komen. Linkse antiglobalisten hebben dan ook weinig van Marx begrepen, zij willen het kapitalistische proces in de kiem smoren. De econoom Marx week niet veel af van de klassieke economen als Smith en Ricardo, de filosoof Marx was echter een revolutionair die streefde naar een revolutie.

Huidige conservatieven betreuren de gang van zaken ook. Globalisering leidt tot een meer kosmopolitische wereld waarin producenten met gemak hun productie kunnen verplaatsen en waarbij dure arbeid vervangen kan worden door machines of arbeid in goedkopere landen. De schaalvergroting leidt tot het verdwijnen van oude bedrijven en bedrijfjes, de schaalvergroting in de landbouw leidt tot het verdwijnen van plattelandsgemeenschappen en het toegenomen verkeer van personen, goederen en diensten leidt tot het vervagen van nationale grenzen en culturele eigenheid. Het toegenomen individualisme leidt bovendien tot leefvormen die voorheen ondenkbaar waren. Naast het traditionele gezin ontstaan ook andere samenlevingsvormen of veel individuen kiezen ervoor helemaal zelfstandig te gaan leven.

Creatieve destructie

In tegenstelling tot in de Negentiende eeuw richten conservatieven zich niet meer op het kapitalisme maar op de zogenaamde cultuurmarxisten. Inderdaad juichte Marx het proces van creatieve destructie toe, maar dat maakt het proces van creatieve destructie nog niet marxistisch.

Inderdaad zullen sommige marxistische denkers nog steeds denken dat ze het proces van creatieve destructie een handje kunnen helpen om zo de revolutie dichterbij te brengen, maar ook zonder deze lui zal de ontwikkeling gewoon verder gaan zolang er een vrije, ondernemingsgewijze productie bestaat.

Het idee van cultuurmarxisme vond al in de jaren 1900-1940 ingang. Met name in Duitsland werden alle moderne ontwikkelingen geweten aan, wat zij noemden, Kulturbolschewismus. Vaak ging dit gepaard met antisemitisme. De Frankfurter Schule bestond voor een groot deel uit mensen met een joodse achtergrond.

Conservatieve zuurpruimen

Een ander punt dat wordt aangehaald is de zogenaamde “zelfhaat” van het Westen. De typisch Westerse eigenschap tot zelfkritiek en het kritisch kijken naar de eigen geschiedenis en zekerheden wordt dan afgedaan als ondermijnend. Veel mensen kunnen niet tegen kritiek en zien deze kritiek dan ook als een aanval op hen zelf en op alles waar ze voor staan.

Dit terwijl kritisch kijken naar jezelf en leren van je fouten kan leiden tot verbetering. Zelfs de kritiek van de Frankfurter Schule heeft geleid tot betere inzichten. De waanzin waarmee het Westen zich in een massale vernietiging stortte tijdens twee wereldoorlogen is geanalyseerd en verklaard waarmee een herhaling (hopelijk) een stuk onwaarschijnlijker is geworden. Autoriteit is ter discussie gesteld en er is meer ruimte gekomen voor mensen die niet met de mainstream willen meegaan. Nog niet zo lang geleden was er geen ruimte voor homo’s, voor ongehuwde vrouwen voor non-conformisten om te doen wat ze nu doen. Autoriteit is niet meer vanzelfsprekend, iets wat we nu ook zien bij het zeer kritisch kijken van burgers naar de eigen overheid en overheidsdiensten.

Dit is alleen maar toe te juichen. Niet toevallig zijn het ook de landen die relatief het meest kapitalistisch zijn waar je de meeste zaken ziet die de conservatieve zuurpruimen doet huiveren; namelijk gelijke rechten voor homo’s, liberale abortuswetgevingen, ruimte voor andere culturen, moderne kunst en architectuur, alternatieve samenlevingsvormen en nog veel meer zaken.

Zelfkritiek en globalisering

Al deze zaken zijn dus niet het gevolg van een of ander cultuurmarxistisch complot, hoewel sommige marxisten deze zaken zeker zullen toejuichen. Deze zaken zijn een logisch gevolg van de vrije markt en het kapitalisme. Het is een onstuitbaar proces van verbetering en globalisering waarin oude zaken continu plaats maken voor nieuwe zaken.

De verliezers zullen zich ertegen verzetten, maar de mensheid als geheel is er alleen maar op vooruit gegaan. De wereld is een stuk beter geworden de laatste decennia. Ondanks al het slechte nieuws vallen er anno 2016 minder doden door geweld, honger en ziekte dan in welke periode dan ook hiervoor. De welvaart neemt wereldwijd gestaag toe en het milieu wordt, ondanks alle horrorverhalen, steeds schoner. Dit hebben we voornamelijk te danken aan de kapitalistische proces van creatieve destructie, de zelfkritiek en de globalisering.

Een leuk artikel waarin het laatste wordt onderbouwd kun je hier lezen op

Niek Holtzappel is een kleine zelfstandige niet al te hardwerkende Nederlander. Hij is te volgen op Twitter en op Facebook. Lees ook zijn stuk ‘De Libertarische Partij moet linkser worden‘.