De overlevingsdrift van Sinterklaas

Peter Breedveld

Sinterklaas is bezig met een ijzersterke comeback. Een paar jaar geleden leek het er op dat dit oer-Hollandse volksfeest het veld moest ruimen ten gunste van de Amerikaanse kerstman, maar inmiddels viert iedereen weer gewoon Sinterklaas.

Dat zou wel eens een paradoxaal gevolg van de globalisering kunnen zijn. “Je ziet vaak een opleving van folkloristische, lokale tradities in een tijd van schaalvergroting”, zegt professor André Droogers, cultureel antroploog aan de Amsterdamse Vrije Universiteit. “Nu ons land de gulden moet opgeven voor de euro grijpen Nederlanders terug naar dingen die hun eigenheid benadrukken.”

“Sinterklaas is een mooi voorbeeld van hoe mensen steeds hun oude rituelen aanpassen aan veranderende omstandigheden”, aldus Droogers, “en desondanks toch zichzelf weten te blijven”. Het sinterklaasfeest heeft zo eeuwenlang stand kunnen houden, juist doordat de betekenis ervan steeds weer werd veranderd. “De sinterklaastraditie heeft een rijke geologie van betekenissen. Iedere keer als je een laag wegkrabt; komt er weer een nieuwe betekenis te voorschijn.”

Het begon allemaal in de vóór-christelijke tijd. De Germanen kenden al een man met een witte baard die samen met zijn zwarte knecht, op een wit paard door de lucht reed. Dat was de god Wodan. “Wodan was onder andere de god van de wind”, legt Droogers uit. “In deze tijd van het jaar vierden de Germanen de zonnewende en begon het nieuwe landbouwjaar. Door over de akkers te draven maakte Wodan de grond weer vruchtbaar en de wind die hij veroorzaakte, voerde de zaden mee, die nieuwe gewassen deden groeien. Hij had zijn zoon bij zich, die altijd door de rookgaten bij huizen naar binnen gluurde. Daarom had die zo’n zwart gezicht. Hij maakte nieuw leven mogelijk met zijn zaaigoed. Daar komen uiteindelijk de pepernoten vandaan.”

Met de komst van het christendom verdween het heidense feest niet. “De kerk nam Wodan gewoon van de heidenen over en fuseerde de god met een katholieke aartsbisschop uit de vierde eeuw: Nicolaas van Myra, in Zuidwest-Turkije.

“Over die Nicolaas deden veél wonderlijke verhalen de ronde. Zo zou hij drie kinderen, die in mootjes waren gehakt en in een pekelvat gestopt, weer tot leven hebben gewekt: Nicolaas als kindervriend. Ook hielp hij drie arme zusters aan een bruidsschat door stiekem klompjes goud naar binnen te gooien: de appeltjes van oranje!”

“Nicolaas redde die dochters van de prostitutie door het hun mogelijk te maken om te trouwen; daar zie je het verdedigen van de eerbaarheid. Ook het heimelijk geven van geschenken, typerend voor het sinterklaasfeest, vindt hier zijn oorsprong.”

Een man als Sint Nicolaas liet zich bijna naadloos inpassen in het Germaanse vruchtbaarheidsritueel. “Het offeren van dieren aan Wodan was door de Germanen geleidelijk aan vervangen door het offeren van broodfiguren”, aldus Droogers. “Daar komen de suikerbeesten en de marsepeinen varkens uit voort. Bij een ritueel hoort verder het ingewijd worden in een geheim. Dat zie je bij het sinterklaasfeest heel duidelijk, want wat is hier het geheim: dat Sinterklaas niet bestaat! Het is trouwens heel interessant om te zien hoe kinderen nog lang in Sinterklaas blijven geloven, ook al weten ze dat hij niet bestaat. Daar kunnen ze blijkbaar zonder moeite een perfect evenwicht in vinden.”

Ook Wodans zoon werd moeiteloos opgenomen in de christelijke versie van de Germaanse vruchtbaarheidsrite. Als Pietje Pek (Vlaanderen) of Zwarte Piet, een duivel die door Sinterklaas was onderworpen. “Maar ook Sinterklaas is in sommige tradities wel als de verpersoonlijking van de duivel gezien”, tekent Droogers aan. “Waarschijnlijk wegens het woeden en razen van Wodan die met zijn dodenleger bij nacht en ontij rondvloog. Er zijn verhalen over ‘Niklaai den Duvele’, en in de Angelsaksische traditie wordt de duivel wel ‘Old Nick‘ genoemd.”

Wonderlijk eigenlijk, dat een katholieke heilige met aantoonbare heidense wortels zo populair is gebleven in het protestante Nederland. Droogers: “Dat zou best te maken kunnen hebben met het motief van zonde, straf en beloning dat bij Sinterklaas zo’n grote rol speelt.”

Eerder (30 november 2000) gepubliceerd in Ad Valvas, weekblad van de Vrije Universiteit. Lees ook Jona Lenderings Sint Nikolaas en de vrouwen.