Paranoia

Hassnae Bouazza

Illustratie: Youji Muku

Garry Kasparov, de Russische schaakgrootmeester die tegenwoordig vooral de aandacht trekt als luis in de pels van president Poetin, vliegt niet met de Russische vliegtuigmaatschappij Aeroflot, en als hij er wel mee vliegt, neemt hij geen maaltijd uit angst voor vergiftiging. Hij eet niet in restaurants in Rusland en heeft constante bewaking. “Pure aanstellerij”, aldus een Nederlander die in Moskou werkt. “Er is helemaal niks aan de hand, en het is allemaal paranoia”.

Maar hoe zit het dan met mensen als journaliste Anna Politkovskaya en Alexander Litvinenko die hun dissidentie met de dood moesten bekopen? Litvinenko werd met polonium vergiftigd in een Londens sushi-restaurant en Politkovskaya werd doodgeschoten.

Dat Kasparov de leider van het politieke verzet wordt genoemd, vond de Nederlander een lachertje, net als diens klacht dat hij niet op de nationale televisie mag verschijnen, want er is één onafhankelijke radiozender waar hij wél op te horen is. Volgens onze landgenoot, die sinds anderhalf jaar in Moskou woont voor zijn werk, wordt Kasparov in Rusland niet serieus genomen en is hij helemaal niet zo belangrijk als in het Westen wordt gedacht. In hoeverre dit klopt, blijft gissen, maar Kasparov is terecht voorzichtig, zou je toch denken in een land waar mensen, naar verluidt, tijdens de laatste verkiezingen door de geheime politie uit hun huis werden gehaald om verplicht hun stem uit te brengen, en waar in het algemeen niet zuinig wordt omgesprongen met politieke tegenstanders.

Met mijn repliek dat het hoe dan ook niet gewoon is voor een vrij land dat tegenstanders worden gedood en mensen worden opgesloten zonder dat hun advocaat weet waar ze zijn, moest de Nederlandse expat schoorvoetend instemmen. Maar toch, volgens hem doet Poetin ook veel goeds en hij is heus niet zo slecht en de mensen zijn niet zo ontevreden als in het Westen wordt gedacht. En die Kasparov, die is gewoon mediageil. Aha, dat is het gewoon! Mediageil! Soms zijn de antwoorden zo eenvoudig.

Kasparov is aanstaande vrijdag, 11 januari de ster in het VPRO-televisieprogramma Wintergasten en voor de opnames is de voltallige Wintergastenploeg afgetogen naar het mooie, maar onvoorstelbaar koude Moskou. Op de luchthaven zie je meteen dat dit het land is van de postorderbruiden: vrouwen op bestelling die eruit zien volgens de natte dromen van hun kopers. Maar het is ook het land dat jarenlang de slechteriken leverde voor Hollywood-films, en verdraaid, meteen bij de douane is het raak! Het lijkt alsof je op een figurantenset loopt met Russische stereotypen. Strenge meesteressen die hun zweepje achter de hand houden en mannen die slinks uit hun ooghoeken kijken.

Glimlachen is er niet bij en als je geen Russisch verstaat heb je pech. Ze herhalen gewoon nog een keertje wat ze je net toeblaften, maar dan nog iets harder en met meer irritatie in de stem. In het Russisch. Altijd in het Russisch. Toen ik twee metrokaartjes wilde kopen, vond de verkoopster kennelijk dat ik niet snel genoeg het verschuldigde geld gaf en ze begon me hard uit te kafferen. De vraag is waar ze me voor uitschold. “Vuile westerse hoer, je denkt toch niet dat ik de hele dag heb”. Of: “kijk niet zo dom uit je ogen, achterlijk wijf”. Zo jammer dat ik geen Russisch versta.

De metrostations zijn overigens prachtig, net als het feeërieke Kremlin en het Rode Plein. De architectuur in het land is sowieso zeer de moeite waard als je de monstrueuze flatblokken en het afschuwelijke hotel Cosmos, waar we de eerste nacht in zaten, niet meetelt.

Binnen in de huizen en gebouwen is het aangenaam warm, maar buiten is het afgrijselijk koud. De eerste minuten denk je dat het wel meevalt, maar meteen daarna wordt je door de kou omhuld en is er geen ontkomen aan. De vrieskou is als een catsuit die zich aan je vastzuigt en niet meer loslaat. Tijdens de buitenopnames werd het zo gortig dat ik door mijn bevroren tenen niet meer kon lopen en vervolgens heel laf in de auto bleef zitten.

Kasparov, de schaakgrootmeester met een fenomenaal geheugen die het schaakbord heeft verlaten voor het politieke strijdtoneel. In november 2007 hadden mijn collega en ik hem in Antwerpen ontmoet om hem over te halen dit jaar onze gast te zijn. Kort daarop werd hij gearresteerd en gingen we ervan uit dat het programma niet door kon gaan, maar het liep anders: geheel onverwacht ontving ik een mail van de man zelf dat de afspraak stond. Het voorbereidingswerk kon beginnen.

Op 2 januari waren we uitgenodigd bij hem thuis en 4 januari was de opname. Op de dag van de opname voelde hij zich ziek, maar hij was er en het gesprek kon plaatsvinden. Tijdens het bekijken van één van de fragmenten, was de camera ingezoomd op het mooie hoofd van Kasparov en je kon zien hoe hij heel stilletjes en zo onopvallend mogelijk een gaap probeerde te onderdrukken en twee keer heel vluchtig in de camera keek. Om te zien of hij betrapt was, of simpelweg omdat hij even uit de sfeer was.

Dát moment, die blik in de camera, maakte hem zó kwetsbaar voor mij. Ik voelde mededogen voor deze innemende man die de moeite had genomen het traject met ons door te lopen en zo vriendelijk was ons in zijn huis te ontvangen. Mediageil? Een aandachtszieke man die constant de media op zich gericht weet? Ik weet het niet. Ik weet wel dat ik aanvankelijk niet zoveel met hem had, tot het moment dat ik hem ontmoette. Op 11 januari kunt u zelf beslissen waar u hem schaart. Of zijn argumenten hout snijden of dat hij gewoon paranoïde is.

Garry Kasparov in Wintergasten, vrijdag 11 januari om 20:25 uur op Nederland 2,
zaterdag 19 januari om 13:40 uur herhaling op Nederland 2.