Rede en logica

Michiel Mans

Illustratie: EROTICARS 2006

Vorige week meldde ik dat ik misschien mijn toon naar de islam toe wat moest matigen. Zoals Cor Spaans treffend verwoordde:

De reductie van de islam tot bron van alle kwaad in de wereld werkt averechts bij het tegengaan van islamisering – een veel te belangrijke zaak. Zogenaamd goedbedoelde overdrijving heeft de milieubeweging ook geen goed gedaan.

In hoeverre er sprake van ‘overdrijving’ is, kun je over twisten maar de boodschap is duidelijk. Het probleem is dat ik het niet kan. Ik las deze week Oriana Fallaci’s de kracht van de rede. Ik las ook bij Wij blijven hier een stuk verkrachte logica. Dan word ik weer vervelend en laat de fluwelen pen liever aan een ander over.

Hierblijver Ashraf Ashrafi schreef na een inleidend verhaal:

Afijn, waar ik eigenlijk naar toe wil gaan is een vakgebied dat helaas zwaar onderbelicht is; De Islamitische Filosofie. De geschiedeniskenners onder ons weten dat de bloeitijd van de Islam in de 9e, 10e, 11e, 12e eeuw mede tot stand is gekomen door grote wetenschappers als Ibn Sina (Avicenna), Ibn Rushd (Averroes), Al Kindi en ga zo maar door. De enorme bijdrage die zij leverden in de geneeskunde, astronomie, biologie, natuurkunde kan door niemand ontkend worden.

Mag Mans irritant een poging wagen? De reeks personen die je opschreef is na het ‘en ga zo maar door’ eigenlijk vrij snel op. Ali Ibn Sina en Ibn Rushd waren zonder twijfel grote en invloedrijke denkers. Erg veel waardering waar het hun filosofische en fysische overpeinzingen betrof, kregen ze niet binnen hun eigen gemeenschappen. Zeker niet onder de koranistische schriftgeleerden.

Ibn Rushd kreeg problemen met koranneukers vanwege zijn visie op logica en rationaliteit, waar het nogal aan schort in de koran. Hij werd verbannen door Yusef al-Mansur. Veel werk van hem is verloren gegaan of alleen in het Latijn of Hebreeuws bewaard gebleven, niet in het Arabisch. De oprukkende islamieten hadden er nogal een handje van om ook bibliotheken te verwoesten. Zo waren er wel meer barbaren.

De Pers Ibn Sina, absoluut een groot man, heeft wederom vanwege zijn visie op rationaliteit, wat onder andere tot uiting komt in het conflict tussen de wil van de mens en de wil van god, weinig aanzien bij echte koranneukers. Waar het filosofie betreft, leunden beiden zoals zovelen, op Plato en Aristoteles.

Ashrafi: Naast het feit dat zij de exacte vakken vol met passie bestudeerden, koesterden zij ook een enorme liefde voor meta-fysische onderwerpen. En dan betreed je het grensgebied van de wijsgeren, de Aristoteliaanse filosofie. En wie Aristoteles kent, kent de Logica!

Ibn Rusd. Deze islamitische filosoof drong de moslim aan om de heilige teksten wetenschappelijk te benaderen, in tegenstelling tot de traditionalisten die letterlijk alle interpretaties van hun voorouders overnamen. Ibn Rushd, kon hier niet tegen. De Koran, zo betoogt Ibn Rushd, spoort er uitdrukkelijk toe om zich met filosofische wetenschappen bezig te houden. En een belangrijk instrument daarbij was de door Aristoteles ontwikkelde techniek van logische bewijsvoering. Volgens hem maakt het niet uit dat het instrument is ontwikkeld door een niet-moslim, zolang het maar wordt aangewend voor bezigheden die door de Koran, en de islam in het algemeen, worden aangemoedigd of zelfs verplicht gesteld.

Vandaar dat hij ernstig in de problemen kwam met de schriftgeleerden? Schriftgeleerden van het brallende soort die ook nu nog veelal de dienst uitmaken.

Dat de heilige tekst ertoe oproept om rationeel na te denken over alles wat bestaat en te proberen er iets van te begrijpen, blijkt duidelijk uit verschillende verzen van de Koran:

Dit zijn teksten die aansporen tot het bestuderen van alles wat bestaat (wetenschap is dus verplicht!) Averroes ging zelfs zo ver dat hij door middel van logische bewijsvoering wilde aantonen dat God gewoon moet bestaan. God’s afwezigheid is een onmogelijkheid en Zijn aanwezigheid is een noodzaak (wajibul wajud). Ik ga dit niet uitvoerig beschrijven, omdat het zware materie is, daarnaast ben ik zelf niet zo opgeleid om zijn stukken goed te kunnen uitleggen. Maar het is echt de moeite waard om naast de traditionele vakken als Fiqh (islamitische jurisprudentie), Hadeeth (profetische overleveringen), Tafseer (exegese) ook een bijvak als Mantiq (logica) te bestuderen….het zal je echt aardig op weg helpen. Want welk sceptische agnost wilt er nou niet honderd procent overtuigd zijn dat de Overheersende Almacht gewoon bestaat?

In de koranteksten staat dat god hemelen en aarde, en kamelen schiep. Dat is op voorhand al vastgelegd. Ik dacht dat de wetenschap inmiddels toch wel heeft aangetoond dat er van schepping geen sprake is geweest. Dat alleen maakt het waarheidsgehalte van de koran, evenals de bijbel, al zeer twijfelachtig. Mag het bestuderen waartoe deze passages zouden oproepen zover gaan dat de logica en het bewijs van schepping goed bekeken worden met de mogelijkheid van verwerping? Dat lijkt me niet gezien de aanname op voorhand en de straffen die veelvuldig in de koran beschreven staan op twijfel aan het woord van de profeet of het niet naar de letter volgen van allah’s regels.

Het vooropgestelde streven om te zoeken naar het bestaan van een Overheersende Almacht, lijkt me bovendien openheid en objectiviteit al bij voorbaat uit te sluiten. Een sceptische agnost of andere nieuwsgierige onderzoeker streeft naar de waarheid middels toetsbare waarnemingen, controleerbare berekeningen en verifieer of repliceerbare proeven. Dat is wetenschap. De koran is anti-wetenschappelijk vanwege de vele aannames waar niet aan getornd of getwijfeld mag worden. Dat ondervond Ibn Rushd en dat ondervindt menige moslim of ongelovige die het waagt de koran of de nepprofeet te bekritiseren. Ook dit stuk zullen jullie ‘open onderzoekers’ ongetwijfeld niet plaatsen.

Nog wat logica.

Waarom zou allah de ware almachtige schepper zijn, als het gros der mensen er andere goden of zelfs geen goden op nahouden? Het enige ‘bewijs’ dat we voor allah’s superioriteit hebben, zijn de eerst langdurig overgeleverde woorden van een analfabeet die visioenen had van een engel. De stelling van Pythagoras is niet bewezen met ‘omdat een ouwe Griek het zegt.’ En die ouwe Grieken waren lang niet gek. Aan Mohammed’s geestelijke vermogens daarentegen, moet gezien zijn waanvoorstellingen ernstig getwijfeld worden. Al was de koran een meter dik, al waren er een mijl hadiths, het bewijst helemaal niets…

Michiel Mans (1956) is grotendeels autodidact, een ‘lezer’ met interesses in geschiedenis, filosofie, politiek en wetenschap. Hij komt uit een nest van ‘boerenverstand’ aan moederskant en een ‘oud koloniaal uitzuigersgeslacht’ aan vaderskant. Een mix van Drents humanisme en rechts reactionair in een liberale, sceptische saus.