Is economie, domkop!

Thomas Colignatus

Illustratie: Cali Rezo

In een lange mars van toga’s liepen ongeveer duizend hoogleraren in protest rond het Binnenhof (foto). Het was niet eerder vertoond, want het landsbestuur heeft dat eigenwijze volk altijd van de stoep weten te houden door te voorkomen dat Den Haag een universiteitsstad werd. Sinds 1 januari 2011 echter heeft de academische wereld met de Campus Den Haag een landingsplaats veroverd en je ziet wat ervan komt.

Weten de hoogleraren echter wel waar ze mee bezig zijn? Officieel gaat het ze om de redding van onderzoek en innovatie, Nederland Kennisland, de geleerde banen die op de tocht staan, en de mogelijkheid voor studenten om iets rustiger dan in een moordtempo te studeren. Het blijft eigenbelang met een doorzichtig sausje dat het beter voor het land zou zijn. Maar het is ook kortzichtige kletspraat.

Wanneer je je met het landsbestuur bemoeit geeft dat ook enige plicht om je daarin te verdiepen. Zeker een hoogleraar die voor Nederland Kennisland zegt op te komen zou dat mogen doen. De hoogleraar biologie of psychologie of nanotechnologie zou bijvoorbeeld aan de hoogleraar economie kunnen vragen hoe dat nou zit met die noodzaak tot bezuinigen. Tja, hoogleraren economie, nu snijden we een pijnlijk onderwerp aan …

In 2005 adviseerde ik ze allemaal te ontslaan. Met de crisis sinds 2007 is het niet beter geworden. De crisis bevestigt mijn gelijk en je zou denken dat economie een empirische wetenschap is, maar nee hoor, de hoogleraren economie volharden in hun ontkenning van de werkelijkheid.

De Commissie De Wit van de Tweede Kamer onderzocht de kredietcrisis en hen heb ik het verzoek gedaan ook mijn analyse te horen. Helaas achtte De Wit dat niet nodig. De uitkomst is dan ook treurig en Jos Collignon maakte de prachtigste politieke spotprent over de crisis. Pijnlijk is wel dat de academische wereld zich daarbij neerlegt en alleen nu en met de verkeerde argumenten met de benen en de toga’s gaat wapperen.

Het is tijd voor een kleine cursus economie voor hoogleraren in andere vakken dan economie. Onderstaande tabel valt te maken uit de Macro Economische Verkenning 2011 van het Centraal Planbureau (CPB). Het gaat hier om de verdeling van het nationaal inkomen, Y = BBP = bruto binnenlands product tegen marktprijzen. Kernpunt is dat het inkomen Y bestaat uit particuliere consumptie (C), overheidsconsumptie (G), investeringen (I) en het netto exportoverschot (NX), dus Y = C + G + I + NX.  Het inkomen kan ook worden berekend als Expenditures minus Import, Y = E – M. Voor 2010 en 2011 verandert er niet zoveel. Voor 2011 bedragen de investeringen I (ook voor innovatie) 18%. De binnenlandse besparingen S zijn 22%. Het exportoverschot NX bedraagt 10%.

De tabel geeft ons de ruwe gegevens, van belang is nu de analyse die er achter ligt. Terwijl China groeit als een tierelier houden Nederland en Europa de koek klein en gaat het gevecht om die kleine koek.

Punt 1. Tien procent van ons inkomen lekt dus weg naar het buitenland. Het overschot NX wordt in principe ook weer belegd in het buitenland – het is vooral export van kapitaal. Bijvoorbeeld door pensioenfondsen of als overnames door Nederlandse bedrijven in het buitenland. Het kan lijken dat zulke beleggingen hoog renderen (“emerging markets”) maar het risico is navenant. Denk aan het dollarrisico, Argentinië, Thailand, Bernie Madoff. Wat voor ons statistisch een “buitenlandse investering” heet is voor de Griekse overheid een consumptieve besteding en je moet maar zien of je het terugkrijgt. Nederland spaart veel (32%) maar onveilig, en de binnenlandse investeringen zijn maar iets over de helft (18%).

Punt 2. We zien hier de keerzijde van het overheidsbeleid tot algemene loonmatiging. Dit leidt zelfstandig al tot een exportoverschot. Duitsland is het Nederlandse voorbeeld van loonmatiging gaan navolgen en de Duitse export stimuleert de Nederlandse toeleveranciers. De overschotten van Duitsland en Nederland leiden tot de bekende spanningen in de eurozone. Een overschot is tenslotte ook export van werkloosheid. De tekortlanden moeten nog meer bezuinigen en de lonen matigen dan Nederland en Duitsland al doen, en zo komt de economie van de EU in een neerwaartse spiraal. Na de Eerste Wereldoorlog verduidelijkte John Maynard Keynes dat juist ook overschotlanden (destijds de geallieerden) grote medeverantwoordelijkheid hebben om de tekortlanden (destijds Duitsland) op weg te helpen. Na de Tweede Wereldoorlog was de USA het enige overgebleven overschotland en was de UK ook een tekortland geworden, en Keynes herhaalde zijn pleidooi bij de oprichting van Wereldbank en IMF. Ook voor niet-economen zijn de biografie van Keynes door Skidelsky en deze recensie verhelderend. Of zie een tekst van me uit 2009 en recentelijk De Nardis op VoxEU German imbalance and European tensions.

Punt 3. Hoogleraren en journalisten economie doen badinerend over economen die waarschuwingen hebben geuit voorafgaand aan de crisis, zie bijvoorbeeld dit artikel in De Groene 2008. Mishandeld wordt ook Alfred Kleinknecht van de TU Delft. Zijn analyse is echter degelijk. Vanaf 1994 stelt hij het beleid van loonmatiging aan de kaak, zie deze tekst bij de recessie van 2001 toen Nederland Kennisland ook al in het geding was. In april 2007 waarschuwt hij in de NRC voor de dreigende crisis, verkoopt zijn aandelen en lost zijn hypotheek af. In 2008 bespreekt hij de problemen met de euro die in 2009 tot een crisis leiden. Door Nederlandse economen wordt Kleinknecht behandeld als een soort pariah. Volkomen ten onrechte. Ik heb wel een punt van kritiek, zie mijn opstel uit 1996. Een tweede punt betreft zijn recente suggestie de euro te splitsen in een noordelijke en zuidelijke variant. Mij lijkt het beter dat Duitsland en Nederland het algemene loonmatigingsbeleid verlaten en hun binnenlandse investeringen verhogen; denkelijk wil Kleinknecht dat ook maar ziet hij dat niet gebeuren.

Punt 4. Wil je evenwicht op de betalingsbalans, adequate binnenlandse investeringen en gepaste loonvorming, dan heb je een coördinatiekader nodig. De vrije markt zal nooit voldoen en de overheidsbureaucratie heeft niet de wetenschappelijke middelen en de politieke onafhankelijkheid om tot goed advies te komen. Na de Tweede Wereldoorlog is het CPB opgericht om het juiste anker te verschaffen. Dit is echter geheel ontregeld. In feite geldt dit voor alle westerse democratieën, zie mijn recente paper hierover. Westerse democratieën zijn slachtoffer van een weeffout in het politieke bestel. In de Trias Politica van Montesquieu worden weliswaar de wetgevende, uitvoerende en gerechtelijke machten gescheiden, maar hierin is geen plaats voor onafhankelijk wetenschappelijk advies over het economisch beleid. Bij de oprichting van het CPB is hier onvoldoende rekening mee gehouden. Beleid wordt nog steeds de slaaf van dogma’s waarbij kritiek gesmoord wordt. In Nederland zijn we slachtoffer van het algemene loonmatigingsbeleid zoals verzonnen door het CPB. Het is als succes verkocht maar de keerzijde is verdonkermaand. Nu Duitsland ons voorbeeld navolgt zien we de rekening in de spanningen rond de euro. En nu wordt gesproken over de vermindering van de nationale souvereiniteit om dit soort zaken op te lossen. Het CPB heeft in Nederland groot respect maar er zijn ook twee gezichten bij het CPB: enerzijds de directie die stelt dat het bureau aan wetenschap doet en anderzijds ondergetekende die als CPB-econometrist protesteert tegen de censuur van de wetenschap door die directie. Als men respect heeft voor het CPB, waarom dan niet voor mij, ben ik geen CPB-er ? Wie gelooft men: ondergetekende die empirisch gelijk krijgt, en wetenschap gaat toch om empirie, of de directie die onwaarheden gebruikt om mij bij de rechter zwart te maken en te ontslaan, en die alleen als argument heeft dat men de baas is ? Waar zijn de externe wetenschappers die opkomen voor de integriteit van de wetenschap ?

Wanneer de hoogleraren deze les economie ter harte nemen dan is duidelijk waar het wetenschappelijk oog zich op zou moeten richten.

Thomas Colignatus is econometrist en presenteert een oplossingsaanpak voor de economische crisis die echter door de directie van het CPB is gecensureerd. Zie ook zijn andere artikelen op Frontaal Naakt. Zie ook de LibDem Voice.