‘Niemand voelt zich verantwoordelijk’

Hassnae Bouazza

Ruim een jaar geleden had ik contact met Theodore Dalrymple voor een project dat helaas niet doorging. Toen ik hem onlangs benaderde voor Frontaal Naakt, daags na de verkiezingen in de VS, zou hij net terugvliegen uit Houston, waar hij voor een lezing was. Eenmaal terug in Engeland (hij brengt de winters door in Engeland en de zomers in Frankrijk) sprak ik de innemende auteur en gepensionneerde arts en ik vroeg hem wie zijn favoriete kandidaat was. Hij zou misschien op McCain hebben gestemd als hij daartoe gerechtigd was, vertelde hij, maar misschien toch ook niet, omdat hij hem geen geschikte kandidaat vond en zijn vice-presidente nog minder. Obama’s presentatiekwaliteiten vond hij goed, maar bij hem wekte zijn verleden wantrouwen. Over Obama’s boodschap en de blijdschap na zijn overwinning zei hij:

“Ik denk dat daar wel wat hysterie bij was. Ik kan me niet herinneren ooit de straat op te zijn gegaan vanwege de verkiezing van een politicus. Zijn boodschap van change is gewoon holle retoriek. Wat betekent change? Mensen vergeten altijd dat veranderingen ook nadelig kunnen uitvallen en daarbij is het veel makkelijker voor politici om veranderingen ten slechte door te voeren dan ten goede. Verandering op zich is niet per se iets goeds. En veranderingen vinden alleen plaats als iemand dat ook echt wil. Als slogan betekent het niets.

Betekent het feit dat hij als zwarte man iets heeft gewonnen wel iets?

“Nou ja, hij is half-zwart. Ik denk dat het goed is, omdat het mensen het gevoel geeft dat de VS een open samenleving zijn. En dat is absoluut goed. Maar ik denk niet dat het de rassenverhoudingen in Amerika zal veranderen.”

Dalrymple komt één- tot tweemaal per jaar in de VS, te weinig volgens hem om een goed onderbouwd beeld te kunnen schetsen van die verhoudingen. Hij heeft meer inzicht in de situatie in Engeland en daar lijkt religie een grotere rol te spelen dan etniciteit.

“Als we kijken naar Engeland, zie je dat de gevangenissen steeds meer bevolkt worden door moslims, niet door Hindoes of Shikhs. Ik weet niet of jij dat kunt verklaren? Hetzelfde geldt voor de werkloosheid: dat cijfer ligt onder moslims hoger dan onder blanken. Dit geldt niet voor Hindoes en Sikhs. En het aantal Sikh en Hindoes in de gevangenissen is lager dan het aantal blanken. Daar ligt dus een probleem en je zou kunnen zeggen dat het heeft te maken met hun land van herkomst; de meesten komen uit het platteland van Pakistan. Het is geen makkelijke vraag om te beantwoorden, maar het is wel een opmerkelijk verschil. Komt het door hun afkomst, heeft het iets te maken met de islam of met de cultuur van de plek waar ze vandaan komen?”

Dalrymple heeft geschreven over de gevangenissen waar hij gewerkt heeft en de gevangenen met wie hij werkte. Is gebrek aan onderwijs misschien deel van het probleem, waardoor er een onderklasse in de maatschappij heeft kunnen ontstaan?

“Het ligt iets gecompliceerder. Abstract gezien ben ik het daar wel mee eens. Als je kijkt naar de liberalen hier in Engeland: zij hebben gezorgd voor het sociale determinisme, want daarvoor bestond het nog niet echt. Als je het onderwijssysteem afbreekt, en dat is in grote delen van Engeland gebeurd, en als je zelf onderwijs niet op waarde schat, en er juist tegen propagandeert, zoals eigenlijk ook is gebeurd in Engeland, dan ontneem je arme mensen alle kans om hun armoede te ontvluchten. Voorals als je een situatie ontwikkelt waarbij niet-werken geen gevolgen met zich mee brengt. Of liever: waarbij werken geen extra voordelen ten opzichte van niet-werken brengt. Je creëert op die manier een extreem betekenisloze wereld. Sociaal determinisme wordt bewaarheid.”

“Stel je voor dat je in een slechte buurt in Engeland opgroeit: je wordt geboren als een intelligent en gevoelig mens in een slechte buurt. Je moeder is een slons, je vader is er nooit en de school doet niets. Iedereen om je heen heeft criminele neigingen, gebruikt drugs of drinkt teveel, er wordt gevechten, er is promiscuïteit. Hoe ontvlucht je dat?”

“Niemand van de autoriteiten beschrijft de situatie zoals die daadwerkelijk is. Dat is hoe het ervoor staat in Engeland. Als ik vertel over wat ik gezien heb en hoe vreselijk het is, dan willen mensen het gewoon niet horen. Ze sluiten hun ogen ervoor en herkennen het niet. Een van de redenen waarom ze het niet herkennen, is omdat ze hun eigen verantwoordelijkheid ervoor niet erkennen.”

Hoe komt dat? Mensen zeggen dat het door het individualisme komt, maar is het niet eerder vanwege het collectivisme, omdat niemand zich nog ergens verantwoordelijk voor voelt?

“Voor een groot deel klopt dat, ja. We zijn niet alleen niet verantwoordelijk voor onszelf, maar ook niet voor anderen, want we hebben al onze verantwoordelijkheden doorgeschoven naar bureaucratische instellingen. ‘Ik maak me dus geen zorgen om mijn buurman, want ik betaal veel belasting en ik weet dus dat er voor hem wordt gezorgd door al die verschillende organisaties.’ Zo denken de meeste mensen. En je ziet tegenwoordig bij mensen dat het geld dat ze krijgen zakgeld is, want hun onderwijs wordt betaald, hun huis wordt geregeld, hun pensioen, verzekeringen en ziektekosten. Dus wat blijft er over? Ze geven hun geld uit aan films…”

En grote LCD-tv’s.

“Precies! Als je mensen betuttelt, nemen ze geen enkele serieuze beslissing meer zelf. Niet eens of ze kinderen willen en hoeveel kinderen. Je hoeft helemaal niet lang erover na te denken. Je hoeft er helemáál niet over na te denken. Doe gewoon waar je zin in hebt. Maar wat voor iemand neemt het besluit om kinderen te krijgen op zo’n frivole manier? Dat is wat we gedaan hebben. Ik voel wel wat woede dat de intellectuelen zoveel mensen hebben verraden. Verraden door rare ideeën voor te stellen zonder de gevolgen te overzien. Door te doen alsof alles in orde is.”

Dat verandert nu wel. Er wordt hier meer over gepraat.

“Nou, ik heb dat tolerante en hedonistische van Nederland altijd het dialectische tegengestelde van het calvinisme gevonden.”

We hebben nu een christelijk kabinet dat allerlei vergaande wetten invoert die de persoonlijke vrijheid beperken.

“Ja, hier in Engeland worden er ook honderden wetten doorgevoerd. Ze voeren meer wetten door dan dat ze bankbiljetten printen. De meeste ervan kunnen nooit uitgevoerd worden.”

Dat is dan toch goed?

“Ja, enerzijds wel, maar als ze echt willen doorpakken, dan kan dat, omdat de wet al is aangenomen en dat is slecht.”

Hoe denkt u over de toekomst? Bent u optimistisch, of zijn we gedoemd?

(Lacht) “Nee, we zijn niet gedoemd. Maar ik denk wel dat we misschien pijnlijke periodes zullen moeten doorstaan. Het kan best dat de huidige financiële crisis mensen ertoe dwingt wat beter na te denken. In Engeland gaat alle liefdadigheid via de staat. Dat is een ramp. De bureaucratie die ermee gepaard gaat ook. Het is niet echt barmhartig te noemen. Ik denk dat we zware tijden tegemoet gaan, maar het einde is niet nakende. Ik denk dat we het veel moeilijker voor ons maken dan nodig is. Mensen vragen me weleens of ik niet liever in een andere, vroegere tijd zou hebben geleefd, toen het beter was. En mijn antwoord is nee. Ik denk dat we het veel beter zouden kunnen doen dan nu het geval is en een reden dat we het zo slecht doen, is dat we hele slechte ideeën hebben.”

Lees hier het eerste deel van het gesprek tussen Hassnae en Dalrymple.