De terrorist in onszelf

Willem van Lunenburg

Illustratie: Yuji Moriguchi

Als het niet de religie, niet de islam zou zijn, zou het de mens zelf moeten zijn en zouden we allemaal stiekem een beetje terrorist zijn. De links- en rechtsradicaal, oftewel de Xenofobe Conservatieve Fanaticus (XCF) aan de linker- en rechter zijde van het spectrum is, net als alle fanatici, alles behalve vooruitstrevend, en begrijpt niet waarom een politicus als François Hollande na de Bataclan-aanslagen verklaarde dat deze aanslagen ‘niets met de islam te maken hebben’. Zo’n uitspraak van Hollande wordt door hen ervaren als een verderfelijke want ‘bijna religieuze’ ontkenning van de feiten.

Vaak wordt door dergelijke radicalen dan ook niet geaccepteerd dat een religie ook een ideologie is. Een ontkenning die inhoudt dat men in feite zichzelf ontkent; ook de links-radicaal ‘gelooft’ immers in een ideologie. Hierdoor begrijpt men niet, of wil men niet begrijpen, dat een gematigd progressief als Hollande een ideologie en dus inderdaad een soort religie aanhangt, al is het een religie zonder Goden in de gangbare opvatting van het woord. Een religie die inclusief en niet radicaal is – en al helemaal geen aanspraak doet op superieure gevoelens over de ene groep van individuen ten opzichte van een andere groep van individuen, waarbij het individu zelf feitelijk volledig over het hoofd wordt gezien, zoals alle radicale geloven dat wel graag doen. Gevoelens die uitsluitend gebaseerd zijn op een gesublimeerde, bewegingsloze cultuur van een bepaald gestold moment in de tijd. Dat soort gevoelens zijn, als het goed is, onbekend voor een gematigd progressief.

Dogmatische ideologieën

Het misverstand zit hem in het bijna autistische van zowel degenen die we radicaal-links (vooruitstrevend) als degenen die we radicaal-rechts (conservatief) noemen – en alle gradaties daartussen. Individuen die, wellicht zonder dat ze het zelf doorhebben, in hun dogmatische ideologieën vaak net zo radicaal zijn als willekeurig welke aanhanger van een ander religieus dogma.

Het onvermogen te zien dat ‘de’ Islam veroordelen voor acties van individuen uit betreffende ideologische groep, vaak gepresenteerd onder het mom van belangwekkende ‘ongemakkelijke waarheden’ durven te benoemen, is natuurlijk je reinste xenofobische nonsens. De term ‘jihad‘ binnen de islam is in dit verband een verhelderend voorbeeld. Hetzelfde onvermogen te begrijpen dat een groep van individuen niet lastiggevallen moet worden met daden van individuele terroristen, ontaardt maar al te makkelijk in onwil te begrijpen dat jihad voor een individuele moslim ook – en vooral – uitsluitend geestelijke strijd kan betekenen.

Individuele moslim

En daar zijn we op een interessant punt aanbeland. Het veroordelen van een hele religie past niet in een vooruitstrevende ideologie, die geestelijke strijd en (zelf)verheffing van alle ideologieën, dus inclusief de islam, wil. Dè reden dat niet de individuele moslim of de islam onze zorg en kritiek verdient, maar de XCF, is het understatement dat geestelijke strijd en (zelf)verheffing niet erg populair is bij XCF’s; neoliberalen, links- en rechtsradicalen, nieuwe atheïsten, religieuze fanatici en andere mensen die fanatiek vasthouden aan bestaande dogma’s, ter ere van het behoud van het eigen ego, macht, zekerheid of de drang de (zelf)vernietiging van inferieur geachte waarheden en soms zelfs mensen te volbrengen. Terwijl progressieven, natuurlijk ook binnen de islam, zullen (blijven) streven naar verheffing van zichzelf en de wereld.

De vraag die mij bezighoudt is of er echt geen links-radicalen in Raqqa zijn. Waarschijnlijk niet onder de Daesh-aanhangers, omdat links-radicalen misschien fanatiek en dogmatisch zijn, maar dat over het algemeen ook zijn wanneer het op homo- en vrouwenrechten en rechten van minderheden in het algemeen aankomt. Misschien met uitzondering van de vrijheden van de rechts-radicaal; die worden op zijn minst met lede ogen aangezien. Maar dat betekent niet dat het vrijheidsdogma van de links-liberaal (overigens net als dat van de rechts-liberaal) niet een perfecte tegenhanger is van het onvrijheids-dogma van de islamisten. Wat wil zeggen dat zij meer gemeen hebben met de ideologie van de islamisten dan hen waarschijnlijk lief is.

Kerk en staat

Wat trouwens interessant is om te zien, is dat het onder rechts-liberalen heersende (neo)liberale gedachtengoed niet alleen inmiddels een belediging aan het worden is voor de vrijheid zelf, maar ook zeer veel gelijkenis vertoont met het onvrijheids-dogma van onze vrienden in Raqqa. Als opwarmertje voor wat ongetwijfeld nog komen gaat, zal ik hier nu volstaan met één voorbeeld: zowel de islamist als de neoliberaal is tegen een scheiding van kerk en staat, staat en ideologie in het geval van de neoliberaal.

Het marktdenken is dan ook inmiddels in de haarvaten van vrijwel alle westerse overheden gedrongen. De terreur van de markt is een variant op de terreur die de XCF overal ter wereld, bewust en onbewust, verspreidt. Mooiste symbool voor het wereldwijde neoliberale gif van de haat die de XCF verspreidt, is misschien wel een internationaal bedrijf als Monsanto, intensief en succesvol lobbyist in politieke campagnes aan de ene, en megalomane vernietiger van aarde en mensheid aan de andere kant – door de gewetenloze verkoop van onder meer systemisch ingrijpend gif en genetisch gemanipuleerde organismen die dat gif in grote hoeveelheden nodig hebben om te kunnen groeien.

Net als het neoliberalisme is in haar slipstream ook het overkoepelende menstype, de XCF, over de hele wereld verspreid; vandaar dat het gebruik van de term XCF zo’n bruikbare manier is om de nieuwe verhoudingen in de wereld te analyseren – en vandaar dat neoliberale hardliners de grootste voorstanders zijn van het keihard aanpakken van hun ‘verderfelijke’ spiegelbeeld in Raqqa. U begrijpt het inmiddels; er is inderdaad geen menstype dat minder interesse heeft zichzelf ècht te leren kennen dan de XCF. En daar heeft de XCF een goede reden voor; puur zelfbehoud, om de vernietiging ter hand te kunnen blijven nemen.

Politiek en militair

Voor de XCF is (zelf)vernietiging een intense maar geliefde dagelijkse strijd om het kwade niet te opvallend ten uitvoer te brengen. Wat is er dan een mooiere afleiding dan het eigen evenbeeld te vernietigen en daarmee te doen alsof de terrorist in jezelf niet als eerste vernietigd dient te worden. Wijzen naar de ander is immers altijd veel makkelijker dan wijzen naar jezelf.

En omdat zelfkritiek een teken van zwakte is, begrijp ik de fanaticus daarin heel goed. Het is alleen weinigen gegeven feilloos te zijn met het eigen analytisch- en oordeelsvermogen. Hoe moeilijk dat feit te accepteren is zien we dagelijks in de oorlogen die, zoals we weten sinds von Clausewitz, ‘de voortzetting van politiek met andere middelen’ zijn. U begrijpt mij vast als ik zeg dat dit de reden is dat de fanatici ons leven politiek en militair gezien überhaupt zuur kunnen maken. In die oorlogen komt immers het tragische feit aan het licht dat een politicus in onze huidige versie van democratie per definitie geen filosoof kan zijn.

Zichzelf niet religieus noemende links- en rechtsradicalen en niet-religieuze conservatieve fanatici, ze hebben teveel gemeen met de religieuze fanaticus om hem voldoende psychologisch te kunnen doorgronden. De reden is eenvoudig zoals we hierboven zagen: het is dezelfde reden waarom het vrijwel onmogelijk is je eigen geestelijke problemen zelf op te lossen. Daarvoor zou uitstijgen boven jezelf, jezelf en je dwalingen van een neutrale afstand bekijken, nodig zijn.

Noodzakelijke alternatief

Het doorgronden van de psyche van de religieuze versie van de XCF is echter een absolute voorwaarde om het noodzakelijke alternatief te kunnen schetsen voor een ideologie van het Kwaad, en dit alternatief scherper vorm te geven dan die ideologie, van haat en (zelf)vernietiging. Niet om de fanatiek religieuzen, inderdaad met name uit rechtse hoek, te vernietigen, maar om de terrorist in onszelf te kunnen vernietigen.

De terrorist in onszelf; het subversieve element dat vernietiging nastreeft om de eigen onwaarheden ten koste van alles, behalve het eigen ego, te kunnen conserveren.

Willem van Lunenburg is een pseudoniem. Zijn echte naam is bekend bij Uw Hoofdredacteur.