De vrijheid van Tariq Ramadan

Peter Breedveld

Foto: Calethia DeConto

Moslims zijn veel te veel bezig met haram en halal, vindt Tariq Ramadan. En de islamgeleerden van deze tijd zijn geobsedeerd door regels en wetten. “Wat heb je aan wetten, als je niet meer weet wat de bedoeling erachter is?”

Ramadan sprak gisteren met collega-filosofen Ad Verbrugge en Govert Buijs, beide verbonden aan de Vrije Universiteit, in een stampvol grand café Bright City (op de Zuidas, op een steenworp afstand van de VU) over zijn favoriete filosoof Nietzsche – de man die God doodverklaarde, inderdaad. Ramadan heeft alles gelezen dat ooit van Nietzsche is gepubliceerd. Niet dat hij het in alles eens is met Nietzsche – verre van dat. Nietzsche was volgens Ramadan antisemiet, wat hij onverteerbaar vindt, net als zijn stuitende arrogantie en het feit dat hij geen greintje compassie toont voor zijn medemens.

“Maar Nietzsche stelde de juiste vragen”, aldus Ramadan: “Hoe word je een verantwoordelijk mens zonder te worden geplaagd door schuld? En wanneer ben je waarlijk vrij?” Nietzsche stelt dat je vrij bent als je je van je ego hebt bevrijd en weer een kind wordt. En die notie is volgens Ramadan essentieel in alle belangrijke religieuze en filosofische stromingen.

De nadruk op schuld in de westerse filosofie vindt volgens Ad Verbrugge haar oorsprong in het christendom. “Wat hebt u eigenlijk tegen schuld?” vroeg hij Ramadan. Die antwoordde dat hij niet zozeer iets tegen schuld heeft, maar dat de idee van onschuld hem erg aanspreekt. Daarom heeft hij niks met de rationalistische filosofen. Want die zijn bezig met Waarheid, waaruit volgt dat er dus ook ónwaarheid is en dat resulteert weer in een tegenstelling tussen goed en kwaad en dus moraliteit en immoraliteit.

“Rationaliteit kan een gevangenis zijn”, zei Ramadan. Hij wil juist vrij zijn. Ramadan wil vrij zijn én hij wil trouw zijn aan God.

Dit was voor Verbrugge en Buijs het teken om rechtstreeks de vraag te stellen die ze de hele tijd op allerlei omfloerste manieren hadden geprobeerd te berde te brengen: hoe combineert Ramadan Nietzsches gedachtegoed met de islam? Dat doe ik niet, antwoordde Ramadan. Nietzsche heeft hem in staat gesteld zijn eigen islamitische traditie kritisch tegen het licht te houden. “Je kunt geloven én blijven nadenken, hoor. Vrijheid bereik je volgens Ramadan via innerlijke vrede, ‘inner peace‘. “Absolute vrijheid van gedachten bestaat toch niet.”

Verbrugge en Buijs kregen de vinger er niet achter. Ramadan liet zich niet vastpinnen. Dat kwam ook omdat er niet werd doorgevraagd. Verbrugge vond het bijvoorbeeld belangrijker om zijn eigen visie op Nietzsche uiteen te zetten dan eens concreet te vragen waar volgens Ramadan dan wel de grenzen liggen aan wat een mens allemaal kan en mag denken.

Toen er vragen door het publiek mochten worden gesteld, werd Ramadan iets concreter. Een jongeman vroeg wat de gevolgen zouden zijn als je de koran leest en niet geraakt wordt door die tekst. “Dat weet ik niet”, zei Ramadan. “God weet het beter, alleen Hij kan in de harten van mensen kijken. We kunnen alleen ons best doen, maar daar ligt ook ons grootste probleem: we doen ons best niet. Intellectueel gezien zijn we verschrikkelijk lui.”

Een dooddoener van jewelste, als Ramadan daarna niet meteen had gezegd dat hij moslims altijd voorhoudt dat ze niet mogen oordelen over anderen, omdat alleen God dat kan. Helaas trok hij niet de consequentie van dat uitgangspunt, namelijk dat alle shariarechtbanken overal ter wereld onmiddellijk dienen te worden afgeschaft, dat bijvoorbeeld iemands homoseksuele geaardheid een zaak is tussen de homoseksueel en God, waar verder niemand zich mee heeft te bemoeien.

Maar nee, in plaats daarvan ontkrachtte hij zijn kritiek op de religieuze scherpslijpers meteen weer door erop te hameren dat wetten er niet voor niets zijn. Dat ouders, die hun kind straffen voor het overtreden van hun regels, dat uit liefde doen. Hij zette kanttekeningen bij de verklaring van Mohammed Sayyed al-Tantawi, de belangrijkste islamitische geestelijke van Egypte, dat het dragen van de niqaab geen islamitisch voorschrift zou zijn. Ramadan vindt ook dat de niqaab niks met de islam te maken heeft, maar Tantawi is benoemd door de de regering Mubarak, waardoor zijn gezag in de islamitische wereld is aangetast. Het is niet aan officiële hoogwaardigheidsbekleders om de islamitische wetten te interpreteren, “wij moet zelf onze verantwoordelijkheden nemen”, zei Ramadan.

Ramadan is dus geen islamitische Luther, die de directe lijn tussen God en de mens herstelt, eerder een islamitische Oliver Cromwell. Een conservatief die rebelleert tegen de autoriteiten, maar niet tegen religieuze wetten. Integendeel, hij vindt dat die moeten worden gehandhaafd, uit liefde, door de gemeenschap.

Peter Breedveld wil ook weer kind worden en bevrijd zijn van zijn schuldgevoel.