Eenhoorns en raketten

Remco Breuker

In Noord-Korea lijken ze wel gek. Daar geloven ze nog in eenhoorns en in de grootsheid van de eigen, onoverwinnelijke natie. Verleden week is er tot groot internationaal vermaak het nest van een eenhoorn ontdekt. Ergens in de buurt van P’yŏngyang, propagandahoofdstad van de wereld.

Dat kan alleen in Noord-Korea, daar heb je immers mensen die door alle propaganda gek genoeg zijn gemaakt om zoiets te geloven. Nu staat P’yŏngyang op het punt om weer een raket met satelliet te lanceren. En dat terwijl het halve land verhongert en de hele internationale gemeenschap Noord-Korea smeekt dan wel dreigt om niet te lanceren. Hebben ze daar nu echt geen idee van wat belangrijk is? Van wat waar is?

Onhandige vertaling

Je zou het bijna denken op basis van de bovenstaande feiten. Deze vertellen echter maar een klein deel van het echte verhaal. Noord-Koreaans nieuws haalt de media met het grootste gemak. De verhalen achter het nieuws meestal echter niet. Eerst maar eens het verhaal achter die eenhoorn.

Het Noord-Koreaanse staatspersbureau heeft inderdaad een bericht doen uitgaan dat archeologen het nest van een eenhoorn zouden hebben gevonden. Het lijkt hier echter te gaan om een bonafide archeologische vondst. Niet een echt nest van een eenhoorn (overigens een onhandige vertaling van de kirin of kirinma (qilin in het Chinees), een Oost-Aziatisch mythologisch dier dat nog het meest lijkt op een kruising van een paard, een draak en een leeuw), maar de plek waar in vroeger tijden van werd gedacht dat er ooit de kirinma van een legendarische Koreaanse koning uit de oudheid zou hebben genesteld. Wijze heersers in Oost-Azie werden in mythen en legenden altijd vergezeld door dit soort goeds voorspellende fantasiebeesten. Weinig propaganda, nog minder onzin en helemaal niet om te lachen. Gewoon een stukje geschiedenis.

Herhaling van zetten

Maar die raket dan? Dat lijkt toch wel de zoveelste provocatie van Noord-Koreaanse zijde. Nou nee. Het verhaal achter die raket laat toch een beduidend andere stand van zaken zien. Het is een feit dat de wereld op het punt staat om tussen 10 en 22 december weer een lancering van een Noord-Koreaanse raket met satelliet aan boord mee te maken. Het is ook een feit dat Noord-Korea hier op het moment wijd en zijd zware internationale kritiek mee oogst. Eveneens een feit: de Noord-Koreaanse reactie klinkt als een versleten grammofoon: als soevereine staat heeft Noord-Korea het recht dit te doen.

Het laatste feit: dit is een herhaling van zetten van wat er in april dit jaar is gebeurd toen Noord-Korea tegen de kritiek van de internationale gemeenschap in een raket en satelliet lanceerde.

Clandestiene raketprogramma’s

Nu de rest van het verhaal met nog weer meer feiten. Afgelopen week heeft Zuid-Korea door een defect de lancering van een langeafstandsraket (de derde alweer) moeten uitstellen. Een onstemde reactie van de internationale gemeenschap hierop blijft uit, ondanks de vrees van de Verenigde Staten dat de Zuid-Koreaanse pogingen om raketten te ontwikkelen, te maken hebben met de ontwikkeling van clandestiene raketprogramma’s! Zuid-Korea ontwikkelt nu in samenwerking met de VS raketten die heel Noord-Korea bestrijken. Ook op deze ontwikkeling is weinig internationale reactie gekomen.

Zuid-Koreaanse presidentsverkiezingen

Ik pleit er niet voor om Zuid-Korea op het matje te roepen voor haar raketprogramma’s, al bezie ik de eindeloze provocaties tussen Noord en Zuid met lede ogen. Ik pleit er wel voor om Noord-Korea’s acties in deze context te zien. Noord en Zuid houden elkaar met argusogen in de gaten. Doet de een dit, dan doet de ander dat. In die context is het niet vreemd Noord-Korea een raket met satelliet aan boord wil lanceren voordat het de Zuid-Koreanen lukt.

Daarnaast spelen er nog een aantal specifiek Koreaanse factoren. Zo valt de geplande Noord-Koreaanse lancering samen met de eerste verjaardag van het overlijden van Kim Jong Il. In de verklaring omtrent de aanstaande lancering werd expliciet verwezen naar de woorden van Kim Jong Il, wat betekent dat er geen weg terug meer is zonder gezichtsverlies. Daarbij komt dat de Zuid-Koreaanse presidentsverkiezingen ook rond die tijd vallen. Dat is traditioneel een moment voor het Noorden om de tanden te laten zien.

Heftige machtsstrijd

Ten laatste wegen de binnenlandse omstandigheden in Noord-Korea zwaar in het besluit om een satelliet te lanceren. Er is honger, er is onrust, er is een ongekend heftige machtsstrijd aan de gang. Dit zijn allemaal redenen voor het Noord-Koreaanse regime om de gok te wagen (want dat is het, de vorige raket stortte meteen na lancering neer) en te proberen om door een geslaagde lancering binnenlandse prestige te winnen en het buitenland te laten zien dat Noord-Korea meetelt.

Als we iets hebben geleerd over Noord-Korea, is dat het zich meestal houdt aan eenmaal voorgenomen plannen. Die raketlancering zal er dan ook wel komen. Hoe hoger de internationale druk, hoe stelliger de Noord-Koreaanse houding. Om die te doorbreken is ten eerste inzicht in de situatie nodig.

Hand in eigen boezem

Dat inzicht ontbreekt. Bij de aanloop naar de mislukte raketlancering in april dit jaar onderkenden wij bijvoorbeeld niet dat het hier om binnenlandse propaganda ging en niet om buitenlandse provocatie. Nu gebeurt dat weer. Hierbij moeten wij de hand in eigen boezem steken.

Want ten dele is Noord-Korea’s lastige en vaak provocerende gedrag te wijten aan onszelf en aan onze eigen kortzichtigheid ten aanzien van Noord-Korea. Met ‘ons’ bedoel ik specifiek de EU, de VS en de NAVO. Het internationale beleid ten opzichte van Noord-Korea wordt voor de EU de facto bepaald in Washington.

De huidige VN-sancties, geïnstigeerd door de VS, worden gesteund door de EU. En daarmee hielden en houden we Noord-Korea nolens volens overeind als ‘de laatste Stalinistische staat’ ter wereld. De instandhouding van Noord-Korea’s isolering is de instandhouding van het huidige regime. En dus ook van de concentratiekampen met hun honderdduizenden gevangenen. We zouden moeten –en kúnnen– beter weten.

Gepraat in plaats van geschreeuwd

We kunnen beter weten door niet alleen het nieuws over Noord-Korea te lezen, maar ook de verhalen die er achter schuilen, te duiden. Dan blijkt een eenhoorn helemaal geen eenhoorn te zijn en is een bedreigende lancering van een langeafstandsraket wellicht een propagandastunt die het eigen volk moet duidelijk maken dat Noord-Korea meetelt in de wereld. Dan kan er misschien eens gepraat worden in plaats van geschreeuwd. Wie weet wat dat oplevert.

Remco Breuker is historicus en hoogleraar Koreastudies aan de Universiteit Leiden. Volg hem op Twitter.