Libertair paternalisme

Alf Berendse

Illustratie: Wilhelm von Gloeden

Tirannie heeft een nieuwe naam gevonden: libertair paternalisme. De overheid dwingt het volk niet tot gewenst gedrag, maar verleidt burgers op slinkse wijze daartoe.

George Orwell wees op het gevaar van taalmisbruik door overheden. Newspeak: abstracte begrippen zoals vrijheid en verantwoordelijkheid verliezen elke betekenis en kunnen naar willekeur, demagogisch worden ingezet. Zo slaagde minister Klink van Volksgezondheid erin zijn anti-rookbeleid ‘liberaal’ te noemen: betutteling is liberaal.

Weekblad De Groene Amsterdammer besteedt ruim aandacht aan dit verschijnsel met artikelen over het fenomeen ‘libertair paternalisme’ (editie 29 mei 2009). Informerend, zoals De Groene Amsterdammer vaak is, maar te weinig kritisch.

Libertair, en de varianten libertarisch en liberaal, betekenen ‘uitgaande van, en strevend naar, vrijheid’. Paternalisme is bevoogdend. Deze begrippen samenvoegen tot ‘libertair paternalisme’ creëert een ondubbelzinnige contradictio in terminis. De tirannie claimt het woord vrijheid. Partijen als de VVD en de PVV hebben het voorwerk gedaan, in naam propageren zij vrijheid, in de praktijk zijn ze voor overheidsbemoeienis op alle leefgebieden. En van socialisten en christendemocraten kunnen we sowieso niets anders verwachten dan een tot staatsvorm verheven bemoeizucht. Nu kunnen links en rechts, confessioneel en progressief, zich dan eindelijk scharen achter één verbindende ideologie: libertair paternalisme.

De politieke filosofie is uitgewerkt door gedragseconoom Richard Thaler en jurist Cass Sunstein. Sunstein is volgens De Groene Amsterdammer de huisideoloog van Barack Obama, een ‘intellectuele celebrity met een hang naar macht’.

Mensen maken, stellen Thaler en Sunstein, allerlei keuzes ten koste van hun gezondheid en welzijn, ingegeven door een gebrek aan zelfbeheersing en chronische zelfoverschatting, Dat zal best, dat is het recht om je na het genot beroerd te voelen, het recht op ziekte, het recht op zelfdestructie. Mensen genieten van vet en suiker en nemen obesitas, hartkwalen en diabetes op de koop toe. Een libertariër of liberaal zou zeggen ‘eigen schuld, dikke bult’. De kosten voor medische behandelingen zijn volgens hen ook geen overheidsprobleem, dat moet de zelfdestructieve mens maar uitzoeken met zijn (vrijwillige, particuliere) zorgverzekeraar.

Sunstein, Thaler en Klink denken er anders over: de overheid moet burgers aansporen tot gezond gedrag. Klink is daarbij door de mand gevallen. Zijn horecarookverbod motiveerde hij als bescherming van horecapersoneel, maar het gaat hem om het uitbannen van rokers. Hij blijft erbij dat ook in horeca zonder personeel, en waarvan de uitbater zich over longkanker geen zorgen maakt, niet mag worden gerookt, ondanks een tik op de vingers door een oplettende rechter.

Geen enkele politieke partij durft ronduit te stellen dat zij individuele autonomie wil beperken, dus wordt de tirannie in hypocrisie verpakt. Hèt voorbeeld in Nederland in Nederland is gebruik van harddrugs. Heroïne of XTC in het bloed mag, maar je mag de middelen niet in je hand houden, kopen, verhandelen, of produceren. Zo stelt men voor dat er een liberaal druggebruik is en dat het zelfbeschikkingsrecht wordt gerespecteerd (je mag onder invloed zijn) terwijl tegelijkertijd de Opiumwet het uitoefenen van dit recht onmogelijk wil maken. Libertair paternalisme avant la lettre.

Een andere truc van deze politiek is de ‘geen bezwaarmethode’, het ‘ja, tenzij’. Medische gegevens worden centraal geregistreerd, Electronisch Patiëntdossiers, tenzij je daartegen protesteert. Zo steekt ook regelmatig het idee de kop op om iedereen te registreren als orgaandonor, tenzij je schriftelijk laat weten dat je dat niet wilt. De overheid maakt zich zo met enkele pennenstreken eigenaar van de medische gegevens en de lichamen van alle Nederlanders. Ze is als een dief die je huis leeghaalt en zich verdedigt met ‘er was niemand aanwezig die zei dat ik de tv niet mocht pakken’.

Het libertair paternalisme stelt verder subtiele methoden voor om mensen te ‘helpen’ de juiste keuzes te maken, waarbij de overheid bepaalt wat deze zijn: niet roken, geen vet eten, orgaandonor worden, geen schulden maken. De niet subtiele manieren kennen we al: accijnzen op tabak en alcohol, de nog in te voeren ‘vettax’. Subtiel is een verplichting voor winkeliers: leg gezonde producten voor in het schap en de ongezonde hoog achterin. Marketing mag niet langer gericht zijn op winst, maar moet gezond leven stimuleren.

In De Groene Amsterdammer lees ik: “Het is eenvoudig te stellen dat de overheid juiste keuzes moet bevorderen, maar hoe wordt bepaald welke dat zijn?” De vraag hoe wordt bepaald wat de juiste keuze is, is echter niet van belang. De overheid moet zich gewoon niet met individueel gedrag bezig houden, zolang het niet misdadig is. Die politiek zou aanzienlijk schelen in de door iedereen te betalen belastingen.

Maar ook het libertair paternalisme stoelt op de gedachte dat de overheid zich overal mee mag, zelfs moet, bemoeien, en dat slechts de manier waarop aanpassing behoeft. Volgens het libertair paternalisme is de gemiddelde burger te dom om goede keuzes te maken. Een andere promotor van deze politiek, Francis Heyligen (PDF) stelt onomwonden dat individuen slechts in zeer beperkte mate rationeel zijn: “Zij beschikken niet over de informatie nodig om optimale beslissingen te nemen. Hun kennis en intelligentie zijn te gering om verder dan enkele stappen vooruit te kijken.” Ongetwijfeld beschouwt hij zichzelf als een zeldzame uitzondering en wil hij, net als Sunstein, wat tegen de macht aanschurken.

De overheid past zijn mensvisie toe als een self-fullfilling prophecy: behandel burgers als irrationeel en dom, en zij zullen irrationeel en dom zijn. Het excuus om de burger tegen zichzelf te beschermen. De overheid creëert burgers die niet zonder Postbus 51–campagnes kunnen leven, die bij elke te maken keuze vragend opkijken: “Wat zal ik doen, wat zegt de overheid dat goed voor mij is?” De overheid maakt mensen op deze manier onmondig, niet meer in staat voor zichzelf te denken en zelfstandig keuzes te maken. Daarmee vergroot zij haar grip op mensen, daarmee vergroot zij haar macht. Er is niets liberaals aan, het is gewoon paternalisme, het dient de tirannie.

Alf Berendse wil niet tegen zichzelf worden beschermd. Niets is leuker dan tegen jezelf vechten, je wint altijd.