Hoe fout is Kuifje?

Anita Brus

‘Kuifje in Congo‘ begint met een vlammend betoog van zijn hond Bobbie die de andere honden vertelt dat hij genoeg heeft van het ‘monotone en vulgaire leven’ en dat hij daarom besloten heeft te vertrekken om op leeuwen te gaan jagen. Ik herken er wel iets in. Niet dat ik bij mijn reizen naar Afrika nou meteen stond te springen om op leeuwenjacht te gaan, maar het verlangen naar het exotische is mij niet vreemd. Misschien wekken de stereotype beelden van Kuifje bij mij juist daarom ontroering en kan ik mij niet echt kwaad maken om het racistische karakter ervan. De strip is bovendien prachtig getekend.

In plaats van in morele verontwaardiging uit te barsten onderzoek ik liever hoe de clichés over Afrika en andere delen van de wereld zijn ontstaan en wat de beelden ons nu nog zeggen over het koloniale tijdperk en de periode erna. De Belgen voerden in Congo een koloniaal bewind vanaf de tijd van koning Leopold II in het begin van de twintigste eeuw tot de onafhankelijkheid in 1960.
Hergé tekende de strip rond 1930 en in die tijd keek niemand op van ‘negers’ in rieten rokjes met dikke lippen en oorringen. Ik las dat zijn strips niet alleen populair waren bij de Belgen, maar ook in Congo, ondanks alle zwarte clichétypetjes in carnavalesk aandoende kostuums, of juist halfnaakt afgebeeld met schilden en speren. De figuren zien er niet alleen stereotype uit en spelen stereotype rollen, maar zijn ook nog eens omgeven door een arsenaal exotische dieren dat wordt neergeknald of knock-out geslagen, en er ontploft zelfs een neushoorn!

Jagende inboorlingen

Vereenvoudiging en overdrijving hoort bij strips, maar je kunt je afvragen waarom voor bepaalde ‘topics‘ gekozen wordt. Latijns Amerika-deskundige Adriana Churampi onderzocht Kuifjes wel en wee in Latijns Amerika en kwam uit bij een aantal simplificaties die een hele cultuur tot slechts een paar kenmerken reduceert, zonder in dialoog te gaan met die cultuur. Mexico staat gelijk aan Mariachi met enorme sombreros, indianen dragen poncho’s en veren en Afrika wordt samengevat door jagende inboorlingen in pantervellen.

Volgens Churampi hielpen de schema’s om dat wat niet begrepen werd herkenbaar te maken voor een groot publiek. Het deed er niet toe of het ook klopte; Lima als stad omgeven door de Andes (terwijl die stad in werkelijkheid dichterbij de kust ligt) en Afrika als één grote jungle met apen, krokodillen, leeuwen, tijgers en olifanten.

Middeleeuwse fantasieën

Een slang is niet zomaar een slang, maar een gigantisch monster dat Kuifjes hond Bobbie doorslikt (waardoor de slang pootjes krijgt), die natuurlijk ook weer door hem wordt bevrijd.

De eerste ontdekkingsreizigers moeten verbouwereerd zijn geweest door de uitbundige Afrikaanse wildernis waarin zij zich maar amper staande konden houden. Bijna letterlijk ‘met geen pen te beschrijven’ en alleen weer te geven in buitensporige beelden. Zij vielen in hun beschrijvingen terug op wat ze al kenden, maar dan alles groter een overweldigender. Wat is een poema of tijger anders dan een grote kat, maar hoe beschrijf je een neushoorn als je er nog nooit eerder een gezien hebt; als een eenhoorn met de bijbehorende middeleeuwse fantasieën? De fantasieën over het exotische werden gesimplificeerd en eindeloos herhaald zoals ook in de Kuifje-strips, evenals de ideeën over ‘het wilde en ongeciviliseerde’ die werden geprojecteerd op onbekende volkeren.

Achterlijkheid en luiheid

In postkoloniale studies heeft men het over het ‘binaire’; de binaire logica van het imperialisme dat de wereld volgens westerse opvatting opdeelt in tegenovergestelde categorieën, waarbij het Westen domineert. De kolonisator staat tegenover de gekoloniseerde als de leraar tegenover de leerling, als het humane tegenover het beestachtige en uiteindelijk als de moderne beschaving tegenover primitieve barbarij.

Kuifje heeft het beste voor met de arme ‘negers’ die het moeten doen met een oude locomotief die zij door hun achterlijkheid en luiheid niet meer aan de praat krijgen, maar Kuifje natuurlijk wel. En dat patroon herhaalt zich meerdere keren in de strip; Kuifje die de apen te slim af is door in een apenpak te kruipen, Kuifje die de tijger in de spiegel laat kijken waardoor die schrikt en afdruipt en Kuifje die de zwarte schoolkinderen leert dat een plus een twee is. Kuifje is in alles slimmer dan de krom pratende Afrikanen die maar niet willen leren en werken, en zich beroepen op de duistere krachten van hun fetishen.

Met liefde aan gewerkt

Een koloniaal geïnspireerd en ‘fout’ boek dus, dat ‘Kuifje in Congo‘, maar waarom vind ik het dan toch fraai? Ik gaf al aan dat ik gegrepen word door het exotische dat in Kuifje met zoveel gevoel voor detail is getekend dat het mij ontroert. Je ziet dat Hergé er werkelijk met liefde aan gewerkt heeft. Dat hij zich niet al te druk maakte om de abjecte ideeën die er ook in verscholen liggen, is hem wat mij betreft vergeven. Ik zie het als een interessant en prachtig uitgevoerd tijdsdocument.

Lees ook Kuifje in Afrika en De zoon van Kuifje.

Anita Brus is docent in de Spaanse taal/literatuur/kunst en schrijft over tango in het tijdschrift La Cadena. Zij publiceert ook teksten in het Spaans en in het Nederlands op haar eigen weblog. Lees het verbijsterende relaas over haar domrechtse date. Volg haar op Twitter.