Kuifje in Afrika

Peter Breedveld

Bert Brussen, die naar verluidt een blokje omloopt als hij een groepje allochtonen op straat ziet, heeft besloten dat Kuifje in Afrika niet kwetsend is voor zwarten, maar juist voor blanken. ‘Het album is historisch correct en geeft op niet mis te verstane wijze een prachtige kijk op ons koloniale verleden’, schrijft Brussen in de Volkskrant. ‘Hergé schotelt ons een glashelder beeld van een minder fraai stuk van onze geschiedenis voor.’

Koloniale roepingen

Alsof Hergé zijn blanke lezers een satirische spiegel heeft willen voorhouden. Zo is het helaas niet. Hergé, die zijn Kuifje-verhalen in de jeugdbijlage van de kleinburgerlijke, katholiekreactionaire krant Le Vingtième publiceerde, kreeg van de hoofdredacteur van die bijlage, een pater, de opdracht een verhaal te maken dat bij de lezertjes ‘koloniale roepingen’ zou opwekken. Een verhaal over de noodzaak de achterlijke negertjes in Afrika te laten verheffen door de superieure blanke man.

Dat is Kuifje in Afrika geworden. Waarin de zwarten allemaal halfnaaktlopen, eruit zien als apen met dikke rode lippen, lui en dom zijn en een kinderlijk koeterwaals spreken. Ja maar, protesteert Brussen, Hergé maakt van de blanken ook een karikatuur: Kuifje is immers een intens bleek, kaal mannetje! Ja, maar hij is wel slimmer en moediger en ijveriger dan de zwartjes, Bert. In Kuifje in Afrika komen de zwarten er aanzienlijk slechter af dan de blanken.

Antisemitische cartoons

Het mooie van Kuifje is dat de serie na dit album steeds een beetje verlichter werd, een ontwikkeling die mooi is beschreven door Benoit Peeters in het boek Hergé, de zoon van Kuifje. Hergé begon als een bekrompen burgerman die antisemitische cartoons tekende en in de oorlog zelfs collaboreerde met de nazi’s, en eindigde als een kosmopoliet die met kennis van zaken en met liefde over niet-westerse culturen schreef. Dankzij Kuifje, die hem liet kennismaken met de wereld buiten het bedompte Belgische burgermansmilieu. Die hem trouwens na de oorlog ook uit de gevangenis hield. De Belgen hielden zoveel van Kuifje, dat Hergé uiteindelijk niet is vervolgd wegens zijn bedenkelijke oorlogsverleden.

Is Kuifje in Afrika een weerspiegeling van de tijdsgeest waarin het album werd getekend? Absoluut, althans van die van de kringen waarin Hergé verkeerde. Maakt dat het album ‘historisch correct’? Dat lijkt me niet. Dat zou Der Ewige Jude ook ‘historisch correct’ maken en ik kan me niet voorstellen dat Brussen zich aan díe stelling zou durven wagen.

Nu zien we Der Ewige Jude, om zeer begrijpelijke redenen, niet in de videotheek of bibliotheek staan. Waarom schiet iedereen dan wel in een kramp als een Zweedse bibliotheek besluit Kuifje in Afrika van de boekenplanken te halen? Hier zien we hetzelfde mechanisme als bij Zwarte Piet. Erkennen dat Zwarte Piet, of Kuifje in Afrika, racistisch is en dat we er dus mee moeten afrekenen, zou hetzelfde zijn als toegeven dat wij fout zijn. Wij hebben immers van Zwarte Piet en Kuifje genoten?

Gastoptreden van de racistische Kuifje in deel vijf van Joann Sfars serie De Kat van de Rabbijn.

Seksuele diensten

Bovendien, zegt Brussen, worden dezelfde stereotyperingen ook gebruikt in Louis Ferdinand Célines roman ‘Reis naar het einde van de nacht‘. De negers in dat boek zijn volgens Brussen óók ‘ronduit wilden die bij willekeur kunnen worden ingezet voor slavenarbeid of seksuele diensten en even waardeloos als inwisselbaar zijn’. Maar Céline schreef Reis naar het einde van de nacht niet om zijn lezers te inspireren tot ‘koloniale roepingen’, Bert, dát is het verschil. Als je het boek nog eens leest, zal je misschien opvallen dat de blanken nog erger zijn dan die zwarte ‘wilden’.

Dat Kuifje in Afrika niet kwetsend is voor zwarten, daar durf ik mijn hand ook niet voor in het vuur te steken. Eerder dit jaar besliste een Belgische rechter tegen een verbod op het album, in een zaak die was aangespannen door een zwarte Congolees. Die was dus in elk geval al gekwetst. En toen een Congolese minister in 2004 in zijn wiek geschoten werd door een Belgische collega, die kritische opmerkingen maakte over de ‘chaos’ in de Congolese regering, betichtte hij die van “racisme en heimwee naar het kolonialisme”. “Het is gewoon weer net als Kuifje in Afrika“, foeterde de minister.

Belgische linkschmensen

Evenmin dacht iedereen in Europa op dezelfde manier over Afrika en Azië als Hergé deed. Misschien heeft Brussen wel eens gehoord van Multatuli – hij leest immers ook Céline -, die zich lang voor Kuifje in Congo verzette tegen kolonialisme en racisme. Ten tijd van Hergé zelf waren het de Belgische linkschmensen die ageerden tegen de uitbuiting van de Congolezen.

Vind ik dat Kuifje in Afrika verboden moet worden? Neen. Strip- en Kuifjeverzamelaars moeten dit historische werk altijd kunnen blijven aanschaffen. Maar het album hoort zeker niet tussen de kinderstrips. Ik zou het mijn jonge kinderen althans nooit te lezen geven, net zomin als ik ze naar Der Ewige Jude zou laten kijken.

Steun Frontaal Naakt, het enige echte dissidente geluid in Nederland! Doneer via Paypal of met een storting op rekeningnummer 39 34 44 961 (Rabobank Rijswijk) o.v.v. ‘Frontaal Naakt’.