Anne Frank en Martin Luther King: vreemd fruit

Annemarie Toebosch

Het is vandaag Martin Luther King Jr. Day of Service in Amerika. Ik zoek altijd naar een “dienst” die ik kan verrichten. Vandaag schrijf ik dit stuk, over vreemd fruit.

Mijn Amerikaanse studenten moeten, wat ze verder ook studeren, rassenonderwijs volgen. vijfenzeventig van hen kiezen dit jaar voor mijn Anne Frank-cursus. Hún MLK-dienst is, naast misschien nog andere dingen die ze vandaag doen, dat ze onderzoek moeten doen naar Anne Frank en MLK. Morgen praten we er samen over.

Ze zijn in precies hetzelfde jaar geboren, deze twee historische figuren: in 1929. Die ontdekking is voor mijn studenten altijd een mind fuck, want Anne Frank voelt eindeloos langer geleden (zo van, eerst de burgeroorlog en daarna Hitler) terwijl ze van MLK hun hele leven op school vrij moderne beelden hebben gezien onder het samen zingen van ‘We Shall Overcome‘.

Onderdrukte minderheden

Anne Frank en MLK zijn allebei vermoord om hun ethniciteit, de één een kind, de ander een volwassene, de één vrouw, de ander man, de één doodgeschoten, de ander weggekwijnd door tyfus in een zorgvuldig geplande uitroeiïng, beiden onderdrukte minderheden.

Het zijn slimme lui, mijn studenten, en één slimmerik komt morgen vast en zeker met de opmerking dat de boodschap van zowel Anne Frank als MLK hevig gereduceerd is tot de sound bites “I have a dream” en “omdat ik nog steeds aan de innerlijke goedheid van mensen geloof”. Hun grotere boodschap was vele malen bozer, en was een oproep tot opstand. Veel van mijn studenten zijn al een jaar in opstand, demonstreren wekelijks, en vormen cirkels om moslim-studenten op het midden van de campus.

Culturele toeëigening

Een andere brilliante student zegt morgen dat iedereen zich de boodschap van Anne en MLK heeft toegeëigend, de witte Amerikanen die vinden dat MLK van hun is (en de zwarte Amerikanen staan daar stil bij te kijken) en Anne Frank is uitgeroepen tot nationaal hoofd-slachtoffer.

Het wrange van de Amerikaanse situatie kennen mijn studenten: de zachtaardige man, het vreedzame zwarte slachtoffer waar zelfs de meest racistische witte Amerikaanse Trumpstemmer fijne warme gevoelens bij krijgt. Het pijnlijke van het Nederlandse verhaal moet ik ze uitleggen.

Nederland had het meeste verzet tegen Nazi’s en minst effectieve hulp aan joden, en heeft gedeeltelijk daardoor meer Joden verloren dan wie dan ook in west-Europa. Maar in plaats van daar, in onderwijs, in musea, en in de media voldoende aandacht aan te besteden heeft het land besloten zich te storten op één meisje, en meer dan een halve eeuw onderzoek naar hoe dit ene meisje is omgekomen.

Nette slachtoffers

Een derde student in de klas zegt morgen dat MLK en Anne Frank juist dé helden van de mensenrechten zijn geworden doordat de gesimplificeerde boodschap te behappen is voor de witte Christelijke meerderheid. Bij Anne Franks verhaal voelen we ons niet al te ongemakkelijk want de gruwelijkste ellende, het uitgemergelde kinderlichaam, heen en weer geslingerd van Auschwitz naar Bergen-Belsen, zien we in ons favoriete Dagboek niet, en een vreedzame burgerrechtenleider geeft wit Amerika de gelegenheid niet al te veel na te hoeven denken over die onschuldige, door de politie afgemaakte zwarte mannen die hier steeds ons tv-scherm voorbij komen.

Dan wordt het zwaarder in de Holocaustcursus, en raken de gemoederen opgeschud. De duidelijk afgebakende Holocaust met duidelijke Nazi-daders staat opeens naast de eeuwenlange vervolging door de hele westerse wereld richting mensen uit Afrika.

Witte macht

Studenten lezen dit jaar Hans Broeks artikel uit de Volkskrant over niet te bevatten Nederlandse ondergrondse gevangenissen in Ghana, waar slachtoffers van de slavenhandel tot de knieën vastgetekend in de poep stonden en waar ter dood veroordeelden tussen de lijken werden gegooid.

Elf miljoen zwarte slachtoffers, zes miljoen joodse slachtoffers, Honderd miljoen native American slachtoffers, te veel slachtoffers om te kunnen berekenen, te veel landen, kolonialisme, slavernij, Jim Crow laws, zwart, wit, Amerika, Nederland, en de witte Europeaan, of Amerikaan. De witste witte mensen met witte macht, in een wit huis, eeuwenlang de belanghebbenden van al deze wreedheden.

Stank van de dood

In het achterhoofd van veel van mijn studenten is er het stil-angstige gevoel morgen, jonge mensen die vorig jaar voor het eerst mochten stemmen, hoe snel het toch kan verlopen, hoe snel je dichtbij de dictatuur staat, en hoe snel de vervolging van mensen, vrienden, familie, van jezelf, bij je op de stoep staan. Een student zei me, zoals dat ook in dit artikel wordt verwoord, “het is vaak moeilijk adem te halen”.

En daarom kijken we morgen naar Strange Fruit, geschreven door een Jood in de Bronx, gezongen door Billie Holiday, haar uitgebuite lichaam en hart krakend schreeuwend om de zwarte lichamen, hangend als rottend fruit aan de geurende magnolia’s. Geschreven. Door. Een. Jood. Vóór de Holocaust. Het is dezelfde soort beschrijving als die van de welriekende boomgaarden rond Bergen-Belsen, en dan de stank van de dood.

Nederlandse MLK-dag

Ik weet hoe het morgen loopt. Studenten lopen de klas uit, de grote groep Joodse studenten kijken naar de Zwarte studenten die kijken naar de moslim-studenten die kijken naar de Mexicaanse studenten, de Anne Franks en MLK’s van onze aarde. De witte studenten staan stil. En het is iedereen duidelijk waarom ze gisteren “vrij” hadden, en waarom deze cursus verplicht is.

Ik schaar mij achter anderen en roep op tot een Nederlandse MLK-dag, op 1 juli.

Annemarie Toebosch woont al 23 jaar in de VS. Ze is hoofd van het programma Nederlands aan de University of Michigan.