De doofpotcommissie Van Gogh

Stan de Jong

Op elk doofpotje past een dekseltje, zeg ik altijd maar. In januari werd bekend dat er – na enorm tijdrekken door Johan Remkes en veel duw- en trekwerk vanuit het parlement – dan toch een ‘onafhankelijke’ commissie komt die onderzoek gaat doen naar de omstandigheden waaronder Theo van Gogh werd vermoord. Anders gezegd: wat wist – of hadden AIVD, justitie en recherche moeten weten – over Mohammed Bouyeri en waarom hebben zij nagelaten in te grijpen?

De commissie Van den Haak die onderzoek deed naar de moord op Fortuyn leert ons dat dergelijke commissies nogal eens foponderzoeken doen waarvan de uitkomst van tevoren vaststaat. Er worden wat onbetekenende zondebokken aangewezen, de commissie legt uit dat met de wetenschap van toen de diensten niet anders konden handelen dan zij deden, en men stelt een aantal verbeterpunten – vooral op ingewikkeld procestechnisch niveau – voor in de toekomst. Eind goed al goed.

Wie moet je nu een onderzoek laten doen zodat er met enige redelijkheid valt aan te nemen dat het naar eer en geweten zal gebeuren? Een parlementaire commissie heeft als nadeel dat vaak Tweede Kamerleden zelf een rol hebben gespeeld in de ellende, en die rol zullen willen verdoezelen. Dat nadeel zou ook bij Van Gogh (en destijds Fortuyn) kunnen bestaan. Immers, voorzitters van de grote fracties delen wetenschap over de AIVD in de zogenaamde commissie-Stiekem, waarvan zij vantevoren plechtig beloven dat die informatie nimmer naar buiten mag komen (het lidmaatschap van zo’n commissie heeft dus geen enkele nut, ondergraaft de parlementaire controle). Ex-Kamerlid Joost Eerdmans pleitte in het geval Van Gogh dan ook voor een onafhankelijke buitenlandse commissie – niet eens zo’n gek idee.

De commissie die het onderzoek naar Van Gogh gaat doen, zo is besloten, is de vaste Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (CTIVD). U zult er vast wel van hebben gehoord, want die komt nogal eens met onthullende conclusies en aanbevelingen. Sjongejonge wat een kuitenbijtertjes zitten er bij die CTIVD!

Nou, niet dus. Nog nooit is er een opzienbarend rapport van de CTIVD verschenen. Niet echt verwonderlijk, de drie leden van de CTIVD zijn doorgewinterde establishmentgangers.

Het gaat om:

-Mevr. Mr. I.P. Michiels van Kessenich-Hoogendam, voorzitter van de Commissie
– Mr. C. Fasseur, lid van de Commissie
– B.A. Lutken, lid van de Commissie

Mevrouw Michiels met de adellijke achtergrond is rechter bij het hof Den Haag en was jarenlang senator voor het CDA.

Lutken is oud-korpschef van poltitie en kent het klappen van de zweep als het gaat om het onder de pet houden van informatie dus als geen ander.

En Cees Fasseur, ach, wie kent Cees niet? De brave borst die zo prachtig schrijft over het koningshuis dat hij als enige historicus toegang tot de archieven krijgt – het risico dat Cees iets zal onthullen is namelijk grenzend aan nul.

Maar misschien moeten we niet te negatief doen in het nieuwe jaar. We gaan uit van het beste: Cees en co gaat onafhankelijk en kritisch de AIVD onder de loep nemen!

Laat ik dan ook de leden van de commissie – die ik mijn boek Prettig weekend ondanks alles natuurlijk van harte aanbeveel – een handje helpen. Het gaat om de vraag: hoe kan het dat Mohammed Bouyeri nooit in de Groep van 150 potentiele moslimterroristen is opgenomen, ondanks de talloze (toen al bij de AIVD bekende) aanwijzingen dat hij gevaarlijk was? De Groep van 150 wordt samengesteld na overleg in de zogenaamde CT (Contra Terrorisme) Infobox. Dit is een ‘multidisciplinair samenwerkingsverband’ van AIVD, MIVD, OM, IND en de Koninklijke Landelijke Politiediensten (KLPD). In het voorjaar van 2004 – na de aanslagen in Madrid – ging het overlegorgaan van start. In een evaluatie op 18 maart 2005 concludeerde Remkes dat de resultaten ‘veelbelovend waren en voldoen aan de verwachtingen’.

Maar kennelijk waren die verwachtingen dan niet zo hooggespannen. Na de moord op Die Bolle is namelijk gebleken dat Mohammed Bouyeri niet alleen niet in de Top 150 is gekomen, nee, hij is zelfs niet eens ooit ter sprake gebracht door een van de diensten in de CT-Infobox. Lees daarvoor de brief van Johan Remkes en Piet Hein Donner aan de Kamer, vlak na de moord.

Wonderlijk, zacht gezegd. En nog wonderlijker als we het interview in NRC Handelsblad met toenmalig hoofd van de nationale recherche Johan van Kastel op 22 december 2004 nalezen. Daarin zegt Van Kastel, gevraagd naar de criteria voor de Groep van 150, dat het gaat om ‘informatie over bewegingingen of uitspraken die doen vermoeden dat iemand in een radicaliseringsproces zit’. Een criterium dat naadloos past op Mohammed Bouyeri: tot driemaal toe is de AIVD gewaarschuwd dat hij fundamentalistische trekken vertoonde.

De Nationale Recherche is onderdeel van de KLPD – een van de diensten die actief is in de CT-Infobox.

Ergo: volgens een van de eigen deelnemers aan de CT-Infobox had Bouyeri besproken moeten worden als potentieel gevaarlijke terrorist en had tenminste overwogen moeten worden hem in de Groep van 150 op te nemen. Hetgeen dus is nagelaten. Rara, hoe kan dat?

Veel succes ermee, Cees!

Stan de Jong (1963) publiceerde De Deventer moordzaak – de omstreden veroordeling van Ernest L. (uitgeverij Balans) en Prettig weekend ondanks alles (uitgeverij Xtra). Momenteel werkt hij als onderzoeksjournalist bij Nieuwe Revu.