Crumb doet Kafka

Peter Breedveld

Zoals vrijwel elke stripliefhebber ben ik gek van het werk van Robert Crumb. De man is een waanzinnig goede tekenaar die elke keer weer trakteert op een smakelijk smorgasbord van seksuele perversiteiten, koortsachtige obsessies, existentiële lulligheden en absurdistische humor. Een soort trippende Jan Wolkers is-ie. Je kunt de dikke billen van zijn getekende vrouwen zowat voelen. De nietigheid van zijn schlemielige mannen grijpt je naar de strot. En alles is zo geweldig intens.

Daarbij vergeleken is zijn boek over de Joods-Tsjechische schrijver Franz Kafka (1883-1924) nogal ingetogen. Toen het verscheen, dat moet nu zo’n vijftien jaar geleden zijn, heb ik het nooit gekocht. Zowel Crumb als Kafka zijn sinds mijn vijftiende iconen voor me, maar de vorm van het boek sprak me niet aan: proza in combinatie met illustraties en strips.

Ik heb het boek jarenlang nooit meer ergens gezien en ben het vergeten. Vorige week kreeg ik zomaar, gratis en voor niks, de Nederlandse vertaling opgestuurd door uitgeverij Oog & Blik. Waarom weet ik niet, misschien omdat ik een paar maanden geleden in een artikel in De Journalist als eerste van een select groepje stripjournalisten werd genoemd. Ze zullen bij Oog & Blik wel hopen dat ik het bespreek. En omdat ik vanwege de fusie van zeven regionale dagbladen met het Algemeen Dagblad mijn strippodium in de Haagsche Courant kwijt ben, doe ik het maar hier.

Kafka is niet geschreven door Crumb zelf, maar door David Zane Mairowitz, van wie ik nog nooit eerder had gehoord. Het verhaal is best ingenieus, omdat Mairowitz Kafka ‘verklaart’ aan de hand van een aantal van zijn verhalen, gelardeerd met episodes uit Kafka’s eigen leven. Het verbeelden van Kafka’s verhalen is aan Crumb wel besteed. Er zijn meer dan oppervlakkige overeenkomsten tussen zijn verhalen en die van de schrijver. Beide worden bevolkt door personages die de speelbal zijn van krachten waarop ze geen enkele invloed kunnen uitoefenen. Ze walgen van zichzelf en niet zelden vallen ze ook nog eens ten prooi aan vrouwelijke seksuele roofdieren.

Mairowitz zet Kafka’s zelfhaat in de context van misschien wel het beroemdste kortverhaal aller tijden: Die Verwandlung, waarin een man tijdens zijn slaap in een reusachtig insect verandert. Kafka’s angst voor de boze buitenwereld (hij is zijn hele leven bij zijn ouders blijven wonen) is treffend geïllustreerd met het verhaal Der Bau, over een mol die zich heeft verschanst in zijn onderaardse burcht, waar hij onzichtbare vijanden vreest. Hij hoort hun klauwen zich een weg naar zijn schuilplaats graven. De gezichtsloze, redeloze bureaucratie van het Oostenrijks-Hongaarse rijk (waar Tsjechië deel van uitmaakte) vormen de inspiratie van de boeken Der Prozess en Das Schloss. Mairozwitz begint zijn relaas overigens met de eeuwenoude Praagse legende van de Golem, een middeleeuws monster van Frankenstein dat het Joodse getto beschermde, om te laten zien hoe goed Kafka’s verhalen passen binnen de Tsjechischjoodse verteltraditie.

Kafka, wil ik maar zeggen, is boeiend en zeer aangenaam leesvoer. Het is bewonderenswaardig dat kleine stripuitgeverijtjes als Oog & Blik zich durven te wagen aan de vertaling van een meesterwerkje als dit. Ik vraag me wel af of het zakelijk gezien verstandig is. Veel Crumb-fans zullen het namelijk de originele, Engelstalige versie al in huis hebben. Wie anders zal een boek als dit kopen? Strips zijn in Nederland nog steeds niet salonfähig. Bij strips denken de meeste mensen nog steeds aan Suske en Wiske en in het beste geval aan Asterix.

Ik heb ook een fors punt van kritiek op de Nederlandse tekst. Die wemelt van de slordige spel- en tikfouten. Regelmatig ontbreken zelfs spaties tussen afzonderlijke woorden. Dat was ook al zo bij een vorige vertaling van een meesterwerk door Oog & Blik, Het Leven is een geschenk, maar je krijgt het niet cadeau van de Canadese striptekenaar Seth. Het vergalt echt een groot deel van mijn leesplezier en ik roep Oog & Blik vanaf deze nederige website op om eens een goede corrector in de arm te nemen. Dit kan zo niet langer. Ik meen het.

Wel een goede zet: de lettering van de strips is gedaan door Peter Pontiac, Nederlands beste striptekenaar. Zijn ambachtelijke handschrift past perfect bij Crumbs tekenstijl. Het viel me trouwens op dat Pontiacs eigen geïllustreerde roman Kraut qua vorm opmerkelijke overeenkomsten vertoont met dit boek.

Peter Breedveld is in zijn nopjes met de nieuwe Spinvis.