Schandpaal

Frans Smeets

Illustratie: Hu Ming

Er was eens een tijd dat we met elkaar afspraken om mensen, wier gedrag we onacceptabel vonden, niet meer zouden vierendelen, op het marktplein onder luid gejuich onthoofden of verstoten op basis van willekeur, roddel en achterklap.

Wetten verankerden de beoordeling van het onacceptabel gedrag, de schuldvraag en de te volgen straf. Om willekeur tegen te gaan werd het geniale concept van onafhankelijke machten uitgevonden. Een aanklager klaagt aan, een advocaat verdedigt en de onafhankelijke rechter oordeelt en deelt de straf uit. Na de straf behoort de veroordeelde weer opgenomen te worden in de gemeenschap. De landen waar zowel de aanklager, advocaat en rechter in dezelfde organisatie of persoon zijn verenigd, noemen we een dictatuur. Voorbeelden te over.

Tot zover Les 1 van de rechtstaat.

In het snelle informatietijdperk waarin we nu leven zie je de mogelijkheid van de schandpaal terugkeren. Je moet je afvragen of dit wenselijk is en of dit niet een bedreiging vormt voor de rechtstaat.

Geenstijl (inclusief ‘Dumpert’) is natuurlijk de bekendste. Nu moet ik zeggen dat ik een dubbel gevoel heb bij Geenstijl. Hun luis-in-de-pels -en no-bullshithouding tegenover macht bevalt me uitstekend, maar het gemakzuchtig over labiele mensen heen walsen, hun persoonlijke aanvallen en de machtsongelijkheid vind ik verachtelijk.

Het is de Geenstijl die ongevraagd foto’s en filmpjes van mensen op het net pleurt, zonder dat deze hierom gevraagd hebben of een publieke functie hebben, of zelfs maar in staat zijn zich hier tegen te kunnen verweren. Geenstijl houdt geen enkele rekening met eventuele gevolgen voor deze mensen. De ‘reaguurders’, die vervolgens in extase nog extra zweepslagen willen opleggen, beseffen niet dat de lijn naar de andere kant heel dun is.

De keuze wordt bepaald door criteria als sensatiezucht, leedvermaak of gewoonweg iemand (bepaald door Geenstijl) kapot maken. Gewoon, omdat het kan. Dan krijg je een treitercampagne die maar één doel heeft; karaktermoord met alle middelen. Andersdenkenden worden genadeloos op de persoon en zijn leefwijze aangevallen.

Het meest schokkende vond ik wel de aanval op mijn grote idool André Rouvoet door het privé-leven van zijn puberende dochter in het openbaar te bespreken. Iemand via zijn kinderen pakken, dat doet de maffia ook, gewoon, omdat het kan.

En dan de slachtoffers, die er helemaal niet voor gekozen hebben in de publiciteit te komen of waar gezien hun leeftijd toch enige terughoudendheid op zijn plaats zou zijn. Van coïterende paartjes, pilletjeslikkers, pubertjes die teveel aan gegevens op het net zetten tot een veelheid aan kruimeldieven. Gestraft voor de rest van hun leven. Want wie googelt zijn familie, kennissen, collega’s en zakenpartners tegenwoordig niet?

Ook tergend was de plaatsing van de foto van de veertienjarige puber uit Weesp die met zijn vriendje voor de grap een school bedreigde. Trots als een pauw was Geenstijl, dat het in de rat-race om als eerste zijn foto (later toch maar weer van een balkje voorzien) konden tonen. Alsof het Saddam Hoessein was. “We got’ em.” Het had iedereen kunnen zijn.

En dit terwijl de Geenstijl-redactie zelf zijn uiterste best doet de gegevens en het privé-leven van zijn eigen medewerkers af te schermen. De lafaards. Want wat voor anderen geldt, geldt niet voor Geenstijl.

Nu Geenstijl een machtig medium is geworden, doet het, door het aan de schandpaal nagelen van pubertjes en ander gespuis, hetzelfde als de Duyvendakjes van weleer met de kruimeldief als zijn eigen Nico Bodemeijer ,waarbij het zich moreel superieur kan voelen.

Opgejaagd als wild, gewoon, omdat het kan. De arrogantie waarmee dit gebeurt, zonder rekening te houden met de individuele consequenties, is identiek. De hedendaagse burelen van Geenstijl verschillen weinig van de burelen waar Duyvendak in de jaren ‘80 actief was.

Ze weten dat degene, die ze te grazen nemen, toch geen advocaat kunnen nemen of bang zijn voor een lastercampagne van Geenstijl. Het is als een bullebak in de klas die genadeloos het zwakste jongetje te grazen neemt, om vervolgens bij tegensputteren nog eens extra hard er tegen aan te gaan, dit alles aangejaagd door het applaus van de meelopers.

Als dit fenomeen van veroordeling nu alleen bij brulmedia Geenstijl zou gebeuren, dan was het nog te overzien. Ook ‘keurige’ programma’s als die van Peter R. de Vries, Spoorloos, Opgelicht, de Familiereünie en nog een paar van die journalistieke wangedrochten, bedienen zich van het principe van de schandpaal. Met een camera overvallen ze, vaak goed georganiseerd, een door hun uitgekozen target, dat altijd overrompeld is en eigenlijk geen keuze heeft. Ze gaan ongevraagd in iemands privé-leven wroeten en plempen je na wat goed manipulatief snij –en knipwerk – inclusief dramatisch muziekje – op televisie, waar het publiek haar oordeel mag geven. Reken maar dat er iemand schuldig is.

Een showproces, georkestreerd door enkele narcistische media-eikels die als aanklager, advocaat en rechter fungeren, terwijl het hitsige publiek de straf uitvoert. In feite is het gewoon mensen-misbruik. Je zou het bijna vergeten, maar mensen als Joran van der S. zijn onschuldig totdat het tegendeel bewezen is, zoals iedereen onschuldig is, zolang hij niet door een onafhankelijke rechter veroordeeld is. De facto is Joran van der S. echter door Peter R. de V. aangeklaagd en schuldig bevonden en is hem de mogelijkheid ontnomen een normaal leven te leiden (straf). Dit alles buiten de rechter om. In de tijd van het internet is de schandpaal in feite levenslang.

Nu ben ik geen voorstander van wetjes en betutteling, maar toch denk ik, dat de wetgever eens bezig moet met de bescherming van de individuele burger tegenover machtige media in de breedste zin des woords. Dit soort vernieling van mensen heeft niets te maken met vrije nieuwsgaring of vrijheid van meningsuiting, omdat het niets toevoegt aan wat voor nieuws dan ook. Het is niet de journalist die beschermd moet worden, maar degene die aan de andere kant van de lens staat.

De tijd dat een journalist een respectvol beroep was, ligt al jaren achter ons.

Het filmen en fotograferen zonder expliciete toestemming van degene die erop te zien is, zou gezien moeten worden als een vorm van zware mishandeling met het recht op zelfverdediging. Ik geef die rotjochies in die achterstandwijken groot gelijk als ze weer eens een camerateam belagen die dan verongenoegzaamd terugmekkeren dat ze ‘alleen maar filmen’. Dat ‘alleen maar filmen’ doen ze dus niet. Ze zijn bezig met het maken van een manipulatief sensatieproduct over de rug en met het gezicht van anderen.

Frans Smeets had voor dit kunstwerk liever mensen gebruikt. Niemand wilde meewerken.