Alzheimerclowns

Frans Smeets

Ik had een tijdje geleden een nachtmerrie. Ik was een oude man en stervende. De rikketik hield er midden in een drukke winkelstraat mee op. Pats Boem. In een keer. Languit op de grond. Het voelde heerlijk. De schreeuwerige geluiden om me heen vervaagden en geleidelijk kwam ik in een sereen licht terecht, op weg naar de eeuwige jachtvelden. Alsof al het gewicht van me afviel. Een staat van onbevangen en puur zijn, of beter gezegd, niet-zijn.

Nu ben ik niet van de gelovigen, maar ach, als het lekker voelt, waarom niet. Het heerlijke wegdommelen tijdens mijn stervensproces werd echter bruut verstoord door een harde klap, gepaard met intensieve pijnstoten. De geluiden werden weer sterker, de druk nam toe en uiteindelijk opende ik mijn ogen. Tot mijn grote schrik stond er een clown met defibrilatieapparatuur boven me te juichen. Zwaar zwetend schrok ik wakker.

Het was precies dezelfde clown die ik een jaar geleden in een artikel had zien staan. Een clown die met een grote glimlach over een dementerende, stervende vrouw gebogen hing. Om haar rochelen tegen te gaan.

Ik heb het al niet op clowns. Ze zijn eng, je weet niet wie je voor je hebt en ze zijn zelden grappig. Maar clowns voor mensen die geleidelijk hun hersenactiviteit verliezen of ingezet worden bij stervensbegeleiding, dat vond ik wel het meest lugubere, gênante en respectloze dat ik in jaren had gezien. Het trieste is, dat de clowns ook nog eens kritiekloos gesteund worden door Alzheimer Nederland!

Clowns-voor-bejaarden worden door een zestal organisaties aangeboden:

Stichting Faria Clowns

Stichting Contactclowns

Stichting Clikclak

Stichting Geriaclowns

Stichting Visiteclowns

Stichting Mimakkus

Bij de laatste kun je met acht personen à 4950 Eurootjes (opbrengst bijna dertigduizend Euro voor tweeëntwintig lesdagen) een workshopje clown-worden volgen. (mensen helpen is nooit goedkoop.) Bij Faria kun je filmpjes en foto’s bekijken waar je ziet hoe de clowns het leven van dementerenden opfleuren.

Verpleegtehuizen boeken deze clowns ook nog bij tijd en wijlen. Er moet schijnbaar een geldpotje op. De clowns ontlasten de verpleging. En voor de uitgeputte familie kan een lichte opleving van hoe opa ooit was natuurlijk hoopvol werken. Maar uiteindelijk gaat het om de demente persoon zelf. En die kan niets worden gevraagd.

De rechtvaardiging van de clownorganisaties luidt dat de dementerende kinderlijke reacties geeft in de vorm van een lach, klappen, emotie, vreugde of soms slechts beweging.

En aan de egotripperij en individuele rechtvaardiging van deze clowns kan Bono nog een puntje zuigen. Voor degenen die het kunnen opbrengen, adviseer ik een braakteiltje. Zelden heb ik zoveel ‘Ik’ in relatie met zingevingsproblematiek gelezen.

Clown Saar (Annemarie Verhoef): “Daar ontdekte ik dat de clown voor mij iemand is die helemaal zichzelf kan zijn”.

Clown Folio (Harm Bakker): “Ik wil graag iets teruggeven aan mensen. Ik wil deze mensen laten merken dat ze gewaardeerd worden om wie ze zijn.”

Clown Nina (Anne van Bergeijk): “Juist met deze doelgroep ervaar ik de kracht van kwetsbaarheid en dat is voeding voor de clown om te spelen.”

En zo gaat het maar door. Je zou bijna vergeten wie de patiënt is.

Al zou de clowneske egotripperij werkelijk de dementerende vreugde en plezier brengen, dan nog is dit soort grappig-doen van clowns mensonterend.

De clowns staan tegenover mensen die wilsonbekwaam zijn geworden. Sterker nog. de clownsorganisaties prefereren dit en komen hier zelfs openlijk voor uit:

‘Alhoewel de belevingsgerichte zorg van stichting Mimakkum voor alle mensen die lijden aan dementie geldt, richt zij zich met name op de groep mensen in de fasen 3 en 4.’

Of:

‘Onze aandacht gaat daarbij speciaal uit naar bedlegerige, somatische en psychogeriatrische
ouderen.’ (stichting Faria)

Dus zeg maar degenen die hun verstand en lijf noodgedwongen aan de wilgen hebben moeten hangen. De ergste categorie. Iemand die helder bij verstand is, duldt namelijk geen clowns aan zijn sterfbed. Die trap je -indien mogelijk- de kamer uit!

De belangrijkste vraag wordt vakkundig vermeden. ‘Zou deze persoon, als hij nog bij verstand zou zijn, akkoord zijn gegaan met een clown aan zijn bed?’ Dààr gaat het uiteindelijk om. Dat men niet al te voorzichtig met de wilsbekwaamheid van de dementerende omgaat, blijkt wel uit het gebruik van de foto’s op de websites ter promotie van het nut van hun clownwerk. Dementerende modellen tekenen natuurlijk geen bezwaar aan, laat staan dat ze betaald worden. Het zegt veel over hoe de clowneske organisaties omgaan met de waarde van het leven van de dementerende en dat het uiteindelijk niet om de dementerende, maar om de zingeving van de clown gaat.

Zelf als ze met een directe afwijzing te maken hebben van een in zijn lichaam gevangen man, zijn ze niet in staat het idee te vatten dat ze misschien de waardigheid en integriteit van iemand zouden kunnen schenden met hun verschijning.

“Sommigen dutten verder, terwijl een man stoïcijns voor zich uitstaart. Als Jaja hem aankijkt, kijkt hij de andere kant op. Activiteitenbegeleider Narlinda Verkade: “Die meneer reageert vrijwel nergens meer op, dat is helaas altijd zo.”

Nee, mevrouw Verkade. Die meneer geeft een hele gezonde reactie. Hij zegt NEE tegen de vernedering.

Maar behalve de wilsbekwaamheid speelt er nog een ander punt namelijk in hoeverre de waarde van een leven dat op zijn einde loopt, beoordeeld moet worden op zintuiglijke prikkels. Wie met oude, niet dementerende mensen praat, komt altijd op het punt dat zij niet meer vooruit kijken, maar slechts terug kijken. Ze willen hun leven zinvol afsluiten en bovenal met waardigheid. Ze hebben soms nog een oorlog meegemaakt, kinderen op de wereld gezet, carrière gemaakt en zich als mens ontwikkeld tot wat ze zijn.

En ook die laatste fase, waarin het lijden vaak onafwendbaar is, zien ze niet als een los onderdeel waarin je, om prikkels te activeren, door een clown als een klein kind behandeld wilt worden. Juist voor ouderen is het hele leven belangrijk, hoe ze herinnerd worden, en niet de lichamelijke waan van de dag. Vaak ergeren ze zich dat ze respectloos als kleuters vermanend of liefkozend toegesproken worden in verpleegtehuizen. Het idee van je laatste adem uitblazen ten overstaan van een clown moet een nachtmerriescenario zijn naar het leven dat je geleid hebt.

Clinicclowns voor bejaarden zijn een perverse uitwas van een kortzichtige maakbaarheid. Het leven als een momentopname met het lichaam als een verouderd pretpark en de clown als eenzame bedrieger van een tijd die nooit meer zal komen. Zelf hoop ik dat, mocht ik ooit mijn wezen in de tijd verliezen, dat ik met mijn laatste communicerende hersencellen nog een vork ik de oogbal van de clown weet te prikken. Dàt is pas lachen!!

Knutselaar Frans Smeets denkt erover na om behalve ‘niet reanimeren’ op zijn borst nu ook ‘geen clowns’ op zijn voorhoofd laten tatoeëren. Hij denkt denkt niet dat er geluisterd gaat worden..