Emancipatie

Nuweira Youskine

Het is de vraag die in alle lagen en gesprekken van de Nederlandse bevolking rondzoemt: wanneer gaat de islam haar Verlichting eens meemaken? Waar blijven de moslims die de rede laten prevaleren boven het kinderlijke geloof?

Ieder die zich iets verder in de islamitische geschiedenis heeft verdiept dan het uitpluizen van Islam voor Dummies, weet dat de islam zich in de eerste eeuwen na haar ontstaan heeft uitgeput in analytische geschiedschrijving, hermeneutiek en, jawel, zelfs een stroming kende die vaak als de ultieme rationalisten worden gezien, de Mu’tazilieten. In de 12e eeuw al verklaarde de islamitische filosoof Ibn Rushd dat er geen tegenstelling bestaat tussen rationalisme en geloof.

Wie ooit de regels voor de verschillende rechtsscholen of de tafasir (de verschillende interpretaties van de Koran) heeft gezien, kan moeilijk volhouden dat de islamitische gemeenschap nooit de ratio ten behoeve van verschillende wetenschappen heeft gebruikt. Wat wordt er dan precies bedoeld met de populaire stelling dat de islam een Verlichting nodig heeft?

De aanname is ongeveer als volgt: de Moslim is per definitie een gelovige – hoe, wat en op welke manier hij gelooft is al totaal niet relevant. Als een kind gelooft hij in ieder geval in het Hogere. Wij in het Westen hebben die duistere tijd van geloof al lang achter ons gelaten en hebben de zegeningen van de moderne wetenschap (liefst de “echte”, bètawetenschappen natuurlijk) en technologie omarmd. Geloof is iets van vroeger, iets irrationeels en daarmee iets, om in de woorden van wijlen Fortuyn te blijven, achterlijks.

West-Europa heeft haar koloniën dan misschien opgegeven, maar haar beeld van de Ander geenszins. De Ander, in dit geval de moslim, is een achtergeblevene, een irrationeel wezen, dat zo snel mogelijk van haar kinderlijke geloof genezen moet worden en de zegeningen van onze verlichting en rationaliteit moet omarmen en zich aanpassen aan ‘onze normen en waarden’.

Moslims dienen afstand te doen van het geloof, de uiterlijke en liefst ook innerlijke kenmerken afleggen en ‘rationele’, dat wil zeggen: niet-gelovige medeburgers worden. Dan zijn moslims immers niet meer zo vervelend herkenbaar, dan passen ze in het plaatje. Geen rare lange gewaden meer op straat, geen mensen die geen handen willen schudden en geen bedekte haren meer. Dan zijn ze niet meer anders, niet meer als moslim herkenbaar en dus niet meer zo eng. Het enige waar je de meeste moslims dan eventueel nog aan zou kunnen herkennen, is hun veelal donkerder huidskleur, maar ook dat zal over een paar generaties wel min of meer verleden tijd zijn. Wat ze thuis doen of geloven, is dan hun eigen zaak, zolang de Nederlandse natie er maar geen last van heeft. De inboorling uit eigen land zal dan eindelijk getemd zijn.

Soms gaat de bemoeienis wél door tot achter de voordeur. Vrouwen-onderdrukking, geweld en homofobie worden vandaag de dag gezien als typisch islamitische kwalen, waar deze inboorling ook maar eens een handje mee geholpen moeten worden, of, in netter termen gesteld: die een emancipatie door moet maken.

Maar ook hiermee is iets raars aan de hand. Tot nu toe is alle geslaagde emancipatie uit gemeenschappen zélf voortgekomen: de Afro-Amerikaanse gemeenschap eiste middels grote volksbewegingen haar rechten op, de vrouwen hesen zich gezamenlijk in de tuinbroek en de homo’s strijden voor gelijke (huwelijks-) rechten. Maar in het geval van de islamitische gemeenschap in Nederland ontspint zich een ander proces: hier moet de moslim zelf aan het handje genomen worden: wij zullen jullie leren dat je vrouwen niet mag slaan, wij zullen jullie leren dat voor homo’s hetzelfde geldt en wij zullen jullie leren dat de Koran helemaal niet het letterlijke woord van God kán zijn. Dat doen we door de meest kwetsende, beledigende en zwakzinnige dialogen en debatten aan te snijden, zodat jullie leren nadenken.

Valt u ook iets op? Inderdaad, ten eerste is dit weer hetzelfde kolonialistische verschijnsel als boven beschreven: Wij, de goeden en superieuren, zullen jullie, de arme, irrationele gelovige, leren hoe te denken en hoe te voelen. Ten tweede gaat de definitie van emancipatie zoals die traditioneel gebezigd wordt hier niet op: emancipatie werd nooit eerder opgelegd, maar ontstond vanuit frustraties binnen de eigen groep. Binnen de Nederlandse (en Belgische) gemeenschap is er maar één voorvechter geweest die de emancipatie van de islamitische gemeenschap als geheel voor ogen had: Dyab Abou Jahjah van de Arabisch-Europese Liga. Zoals het vele voorhoedelopers vergaat, werd ook hij verguisd en afgebrand – overigens zowel door de Nederlandse elite als door de islamitische gemeenschap zelf.

Velen vragen zich dan ook boos af of de moslimse gemeenschap in Europa niet eens op kan schieten met haar emancipatie? Wannėėr zien we dan eens iets terug van die vroegere glorietijd toen moslims nog wel zelf konden nadenken; wanneer wordt dat weer eens opgepakt en uitgediept? Waar blijft de tijd dat moslims niet voor elke stap die ze zetten een fatwa nodig hebben, wanneer gaan ze zich weer bezighouden met kunst, literatuur, wetenschap en filosofie?

Het is de vraag die ook de intellectuele laag onder moslims bezighoudt. De islamitische wereld kent op dit moment te weinig en te geïsoleerde echte geleerden met antwoorden op de prangende vragen die deze tijd stelt. Maar zolang de Europese elite haar kolonialistische en dwingende klauwen naar de islamitische onderdanen blijft uitsteken, zullen de moslims zich nog verder terugtrekken in hun duistere hol, zich nog meer afzonderen en kan het nog heel, heel lang duren voor zij weer in staat zijn het licht te zien.

Nuweira Youskine is medewerkster van de Nederlandse Islamitische Omroep en presentatrice van het radioprogramma De Zevende Hemel.