Tayfun Balçik

Scène uit Gate of Flesh (Seijun Suzuki)

De stichting YEDRA en het platform The Hague Peace Projects vertonen in Den Haag de docu ‘Wit is ook een Kleur‘ van Sunny Bergman. Ik ga nogmaals kijken en schrijf een paar dingen op.

Hoogleraar Philomena Essed praat in de docu over kinderen die ongefilterd de sociale werkelijkheid van witte superioriteit reproduceren. Tofik Dibi meldt dat er minder tolerantie is voor ‘zwarte vergrijpen’, niet-witte mensen worden harder gestraft. Een witte man die zich in zwart gezelschap steeds ongemakkelijker voelt. Kunta Rincho: “je eerste reactie is meestal defensief, maar het eerste ongemak kan ook het begin zijn van iets moois.”

Ook na een tweede of derde keer is ‘Wit is ook een Kleur‘ heftig, emotioneel en prachtig tegelijk. Een witte vrouw die ‘haar eigen soort’ aan het denken zet. Ik denk zelf aan de witte mensen met wie ik werk. Zijn dat de laatste witte parels in een zwarter wordend Nederland? Of wacht, ben ik nu wit-positieve en zwart-negatieve terminologie aan het reproduceren?

Tij keren

Na de film is er een dubbelinterview met Sunny Bergman en Sylvana Simons. Moderator Sharon Wezer zorgt voor een vloeiende schakeling naar het Engels. Maar eerst een reactie uit de zaal. De politicoloog Mirko Jouamer heeft het over de “cluelessness” van de witte mensen in de documentaire. Zo geprivilegieerd dat ze blind zijn voor hun eigen subjectiviteit. Bergman: “Ik heb deze docu inderdaad specifiek voor witte mensen gemaakt. Om ze te confronteren met hun “Whiteness”.

Een witte vrouw uit de Schilderswijk staat op: “Ik ben zo geschrokken door de kinderen. Het gesprek moet gevoerd worden. Hoe gaan we de tij keren, Sylvana?”

Sylvana vertaalt de vraag en antwoordt: “Het is erg moedig van je om die vraag hier te stellen. Hoe we het tij keren? Nou, door te doen wat we nu doen, met elkaar in dialoog gaan. Een paar uur geleden nog vroeg een journalist me: ‘Sylvana, is Nederland nou echt zo racistisch?’ Ik was nog zo dom om die vraag te beantwoorden ook. We moeten om te beginnen accepteren dat racisme in Nederland een issue is.”

Kennis zuiveren

Ze gaat door: “Ik heb gehuild om deze documentaire. Het is de eerste keer dat iemand in Nederland zo’n film heeft gemaakt. We moeten onze kennis zuiveren van seksisme, racisme, islamofobie en xenofobie. Het is tijd voor introspectie. Ik heb mezelf daar ook aan onderworpen. En dat is geen sinecure. Want eerst kon je als excuus aandragen dat je het niet wist. Ik ook. Ik heb mijn kinderen naar feestjes met Zwarte Piet laten gaan. Ik was niet bewust genoeg.”

Sunny: “Je stond ze toe zich wit te gedragen.”

Sylvana: “Inderdaad. Zodat ze zouden worden geaccepteerd in een Witte samenleving.”

Sunny: “Half geaccepteerd. Mijn kind vroeg me eens: ‘Mama, waarom wonen alle Marokkanen in flats’? We moeten praten over sociaal-economische factoren. Machtsverhoudingen, waardoor Marokkanen in flats wonen en witte mensen in betere huizen.”

Maatschappij ontmantelen

Sharon Wezer: “Waarom ben je de politiek in gegaan, Sylvana?”

Sylvana: “Onze problemen zijn geïnstutionaliseerd. Ze zijn structureel. Kijk naar Aletta Jacobs, die opgroeide in een maatschappij die door mannen voor mannen was ontworpen. We leven in een maatschappij die niet voor ons is gemaakt. Die maatschappij wil ik via de politiek afbreken om een nieuwe op te bouwen. Representatie is heel belangrijk. De eerste keer dat ik zwarte mensen in een positief daglicht zag, was in de Cosby Show.”

Sunny: “Veel niet-witte mensen leven in een dubbele realiteit, omdat ze weten hoe de dominante maatschappij werkt, maar tegelijkertijd hun eigen sociale werkelijkheid hebben.”

Sylvana: “Ignorance is bliss, maar je kunt niet meer terug zodra je die eerste stap hebt gezet. Bevrijd jezelf als witte persoon.”

Moet gezellig blijven

We geven Sylvana en Sunny het applaus dat ze verdienen. Maar daarmee eindigt de dag niet. Nu ben ik samen met Aminata Cairo, Mounir Samuel en Nordin Tahboun aan de beurt. Ik vertel over mijn wijk in Amsterdam Oud-West en Nieuw-West. Over taal en de onzekerheid die allochtonen voelen in contact met autochtone Nederlanders. Dat ze zich pas echt vrij voelen in een taal die alleen zij onderling spreken.

De onderzoeker Cairo heeft het over “racial insanity” in Nederland. Als het je niet bevalt, mag je maar oprotten. Dat was dertig jaar geleden zo en nu nog steeds. Het moet wel gezellig blijven. “Maar tradities van vijfhonderd jaar oud ga je niet in twee jaar omgooien. It’s not gonna be gezellig for a while.”

Een jongedame uit de zaal: “Hoe bespreek je racisme? Ze zeggen tegen mij steeds: ‘Wees geen Sylvana’. Soms noemen ze me een Kankermarokkaan of Stinkturk.”

Sylvana: “Je moet niet opgeven. Onze studenten vallen af om dit soort redenen.”

Eendimensionale identiteiten

Mounir Samuel krijgt het woord. Hij heeft lang gewacht. Maar eenmaal aan de beurt worden we overweldigd door een storm van woorden, ideeën, inconsistenties en interessante try-outs. “We moeten eens stoppen met onszelf Turk of Marokkaan te noemen, we zijn Nederlanders”, zegt hij in reactie tegen mij. Maar daarna is hij wel trots op zijn Egyptische achtergrond. Hij noemt zichzelf een “tussenmens” en dat Mounir “in transitie is”. De term christianofobie wordt gemunt. “Wat geen fobie is”.

Interessanter is het wanneer Mounir het heeft over het “ontwitten” van instituties. Dat kan bijvoorbeeld door in de klas mensen naar voren te halen en dat iedereen roept wat in hem of haar opkomt. “Lang, zwart, moslim, vrouw, hoofddoek, enzovoort”

“Wat opvalt is dat we bij een vrouw met een hoofddoek bijna altijd moslim zeggen, maar nooit lesbisch of zo. Eendimensionale identiteiten moeten we bestrijden”, aldus Mounir.

Schilderswijkers demoniseren

De sociaal-ondernemer Nordin Tahboun uit Schilderswijk mag het karwei voor vandaag afmaken. Hij vertelt over een docent die in een bijna compleet witte zaal de bewoners van de Schilderswijk demoniseert. “Aan een Schilderswijker werd de Schilderswijk uitgelegd”. Daarna vertelt hij over een georganiseerd wandelingetje voor mensen van buiten de wijk. “Toen we er al lang al waren, zei een van de mensen: ‘En zijn we er al?’, had ze een dierentuin verwacht of zo?”

Tayfun Balçik is historicus, gespecialiseerd in de moderne geschiedenis van Turkije en die van Amsterdam-West. Hij heeft een Facebook-pagina.