Op Zwart

Peter Breedveld

Illustratie uit Hekseri og Trolddom gennem Tiderne (Ivars Forlag, 1941)

Willem Bosch volg ik op Twitter. Hij schrijft scenario’s voor televisieseries, maar daar heb ik nooit iets van gezien. Ik moet altijd erg lachen om zijn absurdistische rants. Bosch is bedreven in verbale slapstick en hij slaat zijn lezers regelmatig met hun eigen domme redeneringen om de oren. Zo hard, dat het nog wel even nasuist.

Hij schrijft op De Jaap, virtuele vluchtheuvel voor verweesde PVV-fans die de buren vertellen dat ze D66 of GroenLinks stemmen, maar dat zij hem vergeven, want Bosch is daar een echt tegengeluid. Pleiten voor subsidies en afschaffing van Zwarte Piet op De Jaap is toch een beetje als een kruisbeeld op zijn kop zetten in de Sint Pieter. Daar heb ik wel enige achting voor.

Spoilers

Bosch heeft sinds kort een roman uit, Op Zwart, en dat vind ik geen goed boek. Ik ga hieronder uitleggen waarom, maar wie het nog wil lezen (en laat u door mij vooral niet weerhouden, want het is best vermakelijk en leest lekker weg) waarschuw ik dat mijn betoog vol spoilers zit.

Op Zwart speelt zich af in de nabije toekomst. De aarde is gestopt met draaien, net toen het avond was in Nederland, dus het is al jaren donker, terwijl in Amerika continu de zon schijnt. Niemand mag het land uit, of zelfs maar zijn eigen stad. De hoofdpersoon, een leraar met acteerambities die Bram heet, probeert met behulp van een oud-leerling van hem te ontsnappen en naar Amerika te vluchten. Daar wacht hem, denkt hij, de vrouw met wie hij zijn echtgenote bedroog toen de aarde nog draaide.

Bram wordt achtervolgd door een soort van geheime politie die zich wel heel erg veel moeite getroost voor een simpel geschiedenisleraartje. Zijn vlucht verloopt geheel voorspelbaar. Een spannende ontsnapping uit Amsterdam, een tocht, te voet, naar Rotterdam en onderweg vindt het duo een schuilplek bij een door vitamine D-gebrek geplaagde dorpsgemeenschap die Bram en zijn metgezel – verrassing! – aangeeft bij de autoriteiten en de twee in een kelder opsluit.

Tanden uit haar bek

Waaruit ze ontsnappen, met behulp van een meisje dat in ruil voor haar hulp mee wil naar Amerika. Maar die oud-leerling slaat haar al haar tanden uit haar bek en ze laten haar achter. Ze komen aan in Rotterdam, waar Bram met behulp van de Amerikaanse autoriteiten – hij is kennelijk heel belangrijk – in een kist aan boord van een schip naar Amerika wordt gesmokkeld. Daar is ook de politie gearriveerd, die Bram met behulp van zijn vrouw en dochters probeert over te halen in Nederland te blijven.

Dezelfde dag, dat Bosch de presentatie van zijn boek had, meldde hij ook al dat de filmrechten waren verkocht. Dat zal vanaf het begin de opzet zijn geweest: dat er een film kwam, ‘Op Zwart‘, gebaseerd op het gelijknamige boek.

Het zal ook de verklaring zijn dat in het boek alles om het plot draait. Bosch voert ons, in helder, vlot Nederlands, van A naar B volgens een vrij voorspelbaar stramien. Geen grote ideeën, geen literaire hoogstandjes, wel één verrassende plotwending aan het eind, zoals dat tegenwoordig hoort in een film – gewoon een redelijk spannend verhaal.

Gevloekt en gehuild

Niks mis mee, maar mij bevredigt het niet. Ik heb het afgelopen halfjaar The Life and Opinions of Tristram Shandy gelezen, wat een echte worsteling was. De schrijver, Laurence Sterne, speelt op virtuoze wijze met de verwachtingen van zijn lezers, springt van de hak op de tak en van hot naar her en verdomt het om eindelijk eens aan zijn verhaal te beginnen. Intussen worden de zeden op de hak genomen en steekt Sterne de draak met allerlei modieuze theorieën, en eert hij zijn grote voorbeelden, zoals Cervantes.

Het is een ontzettend moeilijk boek – althans dat vind ik – waarvan ik sommige passages na drie keer lezen nog niet begreep. Ik heb gevloekt en gehuild en ik heb het boek af en toe weggelegd om iets anders te lezen, onder andere Op Zwart, dat in vergelijking met Tristram Shandy zo in je keel wegglijdt. Maar Tristram Shandy, dat beklíjft. Je blijft erover nadenken, die personages blijven in je hoofd rondspoken.

Nederlandse Tristram Shandy

Misschien is het niet eerlijk om het romandebuut van een jonge Nederlandse schrijver te vergelijken met één van de meesterwerken uit de wereldliteratuur, dat de tand des tijds al bijna 250 jaar glansrijk doorstaat (aan de andere kant: wie leest dat boek nog, eigenlijk) maar dan weer: waarom zou je tenminste niet proberen om iets te schrijven dat net zo goed is als Don Quijote of Tristram Shandy? Bosch heeft het in zich. Hij kan het op Twitter.

Serieus: zet alle tweets van Willem Bosch bij elkaar, beetje redigeren en hoppa, je hebt je Nederlandse Tristram Shandy.

Maar Op Zwart is een behaagziek boek. Wat me ook irriteerde: dat vrolijke, vrijblijvende nihilisme dat nu zo heel erg in de mode is. Dit is echt een boek dat bij deze generatie jonge honden past, met veel branie en weinig wol: Sywert van Lienden en Monique Samuel en Linda Duits. Die jongens en meisjes die altijd bij De Wereld Draait Door zitten en zo.

Linda Duits twitterde dat ze Op Zwart zo geweldig vond omdat ze (ik parafraseer) zes keer had gelachen, drie keer had gehuild en vier keer in spanning had gezeten. Ze kunnen geeneens meer een boek lezen, deze types. Ze gaan zitten turven hoeveel lach- en huilmomenten ze hebben gekregen voor hun zestien euro vijfennegentig.

Ultieme mannenfantasie

Terug naar Op Zwart: Als Bram in die kist zit, smeekt zijn vrouw hem om eruit te komen, en het weer met haar te proberen. Zijn oudste dochter wordt ook ingezet. Maar die begrijpt hem. Die wenst hem veel geluk op zijn reis.

Yeah right, dat zou je wel willen, lekker zonder schuldgevoel je lul achterna, met de zegen van je dochter, nota bene. Iedereen moet begrip hebben voor je Sturm und Drang. Je mag niet emotioneel worden gechanteerd als je bezig bent aan je zelfontplooiing, toch? Die dochter, die wéét dingen.

De ultieme middelbare mannenfantasie.

Steun Frontaal Naakt, het enige echte dissidente geluid in Nederland! Doneer via Paypal of met een storting op rekeningnummer 39 34 44 961 (Rabobank Rijswijk) o.v.v. ‘Frontaal Naakt’.