Vreetzakken

Asha ten Broeke

Veertig procent van de Nederlanders vindt het wel een kek plan als mensen die er maar een beetje ongezond op los leven meer zorgpremie betalen. Het gaat dan vooral om rokers en dikke mensen, lieten de onderzoekers van het NIVEL en het Sociaal Cultureel Planbureau gisteren weten.

De beeldredacties van onder meer de Volkskrant, Nu.nl en de Gelderlander onderstreepten door de toevoeging van een breed assortiment foto’s van junkfood nuttigende hoofdloze dikke mensen nog even waar de argeloze lezer bij deze ongezonde leefstijlzondaars precies aan moest denken: zwaarlijvige vreetzakken.

Aangezien ik zelf dik ben en net een boek heb geschreven over eten en overgewicht (‘Eet mij’, samen met mede-wetenschapsjournalist Ronald Veldhuizen), vind ik van alles van het idee om de zwaarlijvige medemens meer premie te laten betalen. Maar laat ik beginnen met wat in het moderne Nederlands zo fraai ‘een stukje begrip’ heet.

Extra zorgkosten

Ik kan me best voorstellen dat veertig procent van de Nederlanders ongerust is over panuitrijzende zorgkosten. Deze zomer waarschuwde de overheid immers zelf dat het risico bestaat dat in 2040 de helft van ons inkomen aan zorg moet worden besteed.

Bovendien melden de kranten met enige regelmaat hoe duur overgewicht wel niet is: het meestgehoorde getal is drie miljard per jaar aan extra zorgkosten en verzuimde werkdagen. Tel deze twee weinig heuglijke feiten bij elkaar op en de conclusie is snel getrokken dat het goed is voor de eigen portemonnee als zware, rokende, en junkfood etende leefstijlbandieten hun eigen rekening betalen.

Eerder dood

Aan dit financiële plaatje kleeft evenwel een flink voorbehoud. En wel deze: wie rookt als een schoorsteen, drinkt als een ketter en eet als een bouwvakker gaat doorgaans ook een stuk eerder dood. Van sterven aan longkanker of een hartstilstand is bekend dat het erg goedkoop is: Magere Hein komt snel en voordelig. Dement en incontinent wegkwijnen in een verzorgingstehuis is heel wat meer aan de prijs. Dat roept de vraag op: kosten dikke en/of rokende mensen netto eigenlijk wel geld? Of levert hun ongezonde gedrag de samenleving geld op?

Die vraag is niet zo gemakkelijk te beantwoorden. Het levert een rekensom op met een hele plunjezak aan variabelen: betaalde zorgpremies, uitgekeerde AOW- en pensioengelden, het geld dat we uitgaven aan preventie van ongezonde gewoontes, de kosten van de leefstijlaandoeningen versus ouderdomskwalen als reumatiek, Parkinson, dementie, en ga zo maar door.

Dikke mensen zijn budgetvriendelijk

Wat wel duidelijk is, is dat deze rekensom niet per se overduidelijk in het nadeel van de ongezond levenden (en stervenden) uitpakt. Medisch journalist Aliëtte Jonkers meldde gisteren op haar blog op Artsennet.nl dat het RIVM een model heeft ontwikkeld dat probeert iets zinnigs te zeggen over dit vraagstuk.

Ik citeer uit het RIVM’s elegante proza: ‘Voor de Nederlandse bevolking […] geldt dat bij volledige uitbanning van roken de kosten van aan roken gerelateerde ziekten dalen met 8%. De kosten van niet-gerelateerde ziekten nemen toe met 16%. Voor de totale kosten resulteert dit in een stijging van 12%. Bij uitbanning van overgewicht zullen de kosten met 4% toenemen.’

Volgens dit model zijn dikke mensen dus uitermate budgetvriendelijk. Dat roept de volgende vraag op: als het juist de gezonde leefstijlengeltjes zijn die een gat branden in de collectieve zorgportemonnee, is het dan ethisch wel te verantwoorden om extra poen te eisen van rokers en dikke mensen? Wanneer er geen reële kosten zijn die zij de maatschappij verschuldigd zijn, komt hun hogere zorgpremie al snel neer op een een vorm van straf: jij doet iets fout, dus, hopla, een boete.

Viezige anti-gezondheidsfreaks

Daar zijn we in Nederland – terecht – zeer terughoudend mee. Doorgaans kun je pas bestraft worden als je andere mensen hebt geschaad of in gevaar hebt gebracht. Hier komen bovendien wetboeken en rechters aan te pas, en er zijn mogelijkheden tot hoger beroep. Een hogere zorgpremie voor leefstijlzondaars zou dit alles omzeilen, en simpelweg een daad die niemand schaadt beboeten omdat in ieder geval veertig procent van de Nederlanders die viezige anti-gezondheidsfreaks zo reuze verwerpelijk vindt. Het bestraffen van onsmakelijk gedrag lijkt me echter een hellend vlak waar elke rechtstaat zich verre van moet houden.

Dit is de laatste post uit de blogtour van Eet mij: de psychologie van eten, dieten en te veel eten. De auteurs, Asha ten Broeke en Ronald Veldhuizen, lieten elke dag een nieuwe post los op een ander blog. Eerder waren we te gast bij joop.nl, socialevraagstukken.nl, Mieke van Stigt, Foodlog, Scilogs en Science Palooza.