De Armeense genocide

Tayfun Balçik

Illustratie: Toshio Saeki

Het publieke debat is intrigerend. De een zegt ‘dit’, de ander reageert met ‘dat’ en uiteindelijk zegt iedereen ‘wat’. Een ware veldslag. Zo gaat het de hele tijd door. Een discussie zonder eind. Ik probeer een beetje mee te doen. Niets meer, niks minder. Gewoon, omdat ik het leuk vind om gelezen te worden.

Toch is het een doodzonde voor historici. Hoe meer wij ons met de tegenwoordige tijd bezighouden, des te minder tijd overblijft voor de geschiedenis. Ik ben per slot van rekening historicus. Ik ben Drs. Tayfun Balcik. Als ik dat onder vrienden ‘te berde breng‘ kijken ze me aan alsof ik Denzel Washington ben in een militair pak. De zinnen worden plechtiger uitgesproken: is jouw puf nu van goud?

Landgenoten afgeslacht

Maar goed. Mijn scriptie uit 2008 ging over de Armeense genocide. Honderd jaar geleden hebben mijn voorouders hun Armeense landgenoten afgeslacht. Op systematische wijze. De planmatige aanpak achter de moordpartijen maken van het geheel van deze gebeurtenissen een genocide. Nagenoeg geen stad of dorp in het oosten van het Osmaanse rijk is overgeslagen. De algehele Armeense burgerbevolking werd in het heetst van de strijd van de Eerste Wereldoorlog verordonneerd om huis en haard te verlaten.

Ahmet Refik Altinay stond als militair-attaché aan het hoofd van de ‘migratiecommissie’ van de stad Eskisehir. Hij heeft de volgende notities gemaakt (te lezen in Iki Komite Iki Kital – ‘Twee Comités, Twee Slachtpartijen’ – Istanbul 1919):

‘Op een doodnormale ochtend was er een abnormaal tafereel te bezichtigen op het station van Eskisehir. Een hele stoet aan mensen bestaande uit kinderen, vrouwen, ouderen en jongedames. Het was zo’n treurig beeld om aan te zien. Ongeïnformeerd wachtten ze in bloed, zweet en tranen. ‘Ze gaan naar Konya’ werd gezegd, maar hadden geen geld om een treinkaartje te kopen. Het waren allemaal arme, onfortuinlijke dorpelingen…

Op een dag kwam er een bevel binnen. Ook Eskisehir zou ontruimd worden. Dat is dan ook werkelijk gebeurd. De volgende dag werden ze met mand en jas in de hand, in veewagons gepropt. Met tranen verlieten ze hun Eskisehir, waar ze eeuwenlang hebben gewoond. Alles werd verlaten voor een tocht met moeilijke passages in de bergen naar de woestijn, naar de dood…‘

Officieel was de plek van aankomst Deir-Zor in de Syrische woestijn. De overgrote meerderheid van de Armeniers hebben de deportaties echter niet overleefd. De Teskilati-i Mahsusa, oftwewel ‘Speciale Organisatie’, voorkwam dat. In hinderlagen bij looproutes wachtten zij de Armeniërs op en sloegen toe.

Pijn begrijpen

De journalist Ahmed Emin Yalman schrijft hierover (in Yakin Tarihte Gördüklerim Gecirdiklerim – ‘Getuigenissen en Gebeurtenissen uit het Nabije Verleden’, Istanbul 1977 Vol. 1):

‘In officiële zin was de verhuizing ook erg hard uitgevoerd. De Armeniërs die werden uitgenodigd om hun huizen en goederen te verlaten, werd maar één of twee dagen tijd gegeven. Het merendeel van de verhuizende Armeniërs is met onvoldoende levensmiddelen op pad gestuurd. Deze omstandigheden hadden al een vernietigende impact. Voor de trektocht buiten de stad waren geen maatregelen getroffen om leven, goed en eer te waarborgen. Als reactie op daden van Armeense comitéleden hebben er tal van ernstige delicten plaatsgevonden. Naast deze wraakacties hebben bendes van de Teskilat-I Mahsusa een regelrecht vernietigingsdoel nagestreefd.’

Ontkenners en twijfelaars zullen er als de kippen bij zijn om te zeggen: ja, maar dit zegt helemaal niks over de genocidale intentie. Dit is allemaal indirect bewijs. Er is helemaal geen document waarop staat dat het Armeense ras uitgeroeid moest worden. Het is goed dat mensen zich dat afvragen. Het is goed dat je dingen niet zomaar aanneemt. Zelf onderzoek doen en zelf lezen. Dat is de enige manier om de pijn te begrijpen, te doorstaan en een plek te geven. Ik heb ongeveer een jaar gedaan voordat ik overtuigd raakte van het genocidale karakter van de Armeense Holocaust.

Grijze wolven

Hoewel ik door het leven afgeleid word, gaat mijn onderzoek nog steeds door. Vorig jaar in Istanbul werd ik getriggerd door Fatih Akins film The Cut. Het begin en het einde van deze film over de genocide vind ik niet zo geslaagd, maar er is een half uur, mensen, dat zo beklemmend is en waarbij ik met een schuldgevoel dacht: shit, waarom ben je gestopt om het hierover te hebben? Een paar weken later zag ik een foto met een spandoek van de Grijze Wolven-beweging: ‘Gefeliciteerd met de 100ste verjaardag van de schoonmaak van ons land van Armeniërs. We zijn trots op onze heldhaftige voorvaderen.‘ Geschokt als ik was, besloot ik om mijn verantwoordelijkheid te nemen.

Hier nog een toespraak van Halil Pasa (in: Bitmeyen Savas – ‘Oorlog zonder einde’, Istanbul 2007) uit 1918 voor een groep verhongerende Armeniërs in Yerevan:

‘Het Armeense volk, waarmee ik heb samengewerkt om een zondige sultan omver te werpen en het land te redden! Het volk, dat in de meest afschuwelijke en pijnlijke dagen van mijn land heeft geprobeerd mijn land weg te vagen, het Armeense volk dat ik getracht heb uit te roeien, het volk dat nu om Turkse bescherming vraagt. Als jullie loyaal blijven aan het Turkse land, zal ik al het goede doen voor jullie. Maar als jullie weer in navolging van een aantal comités de Turk en het Turkse land verraden, zal ik uit alle macht alle Armeniërs van de aardbodem vegen, dus gebruik je verstand. Ga naar jullie dorpen en huizen, werk voor het geluk van jullie familie, de tijd zal de wonden van vandaag genezen’

Vergeet niet vanaf 22 maart de komende zondagen naar de zesdelige serie Bloedbroeders te kijken, om 20.15 op NPO 2. Het gaat over een Turkse en Armeense Nederlander die op zoek gaan naar antwoorden.

Tayfun Balçik is historicus, gespecialiseerd in de moderne geschiedenis van Turkije en die van Amsterdam-West. Hij heeft een Facebook-pagina.