Kunstsubsidies

Frans Smeets

Illustratie: Walter Sickert

Een van de grootste misverstanden over beeldend kunstenaars is dat deze van subsidiegelden leven. Dat is al decennia voorbij. De meeste zitten in een uitkering of hebben een andere baan. Er zijn maar weinigen die er van kunnen leven. De enige subsidie die nog naar de kunstenaars gaat, is eerder een bijstand met sollicitatieontheffing: de Wet, Werk en Inkomen Kunstenaars.

Als je als overheid geld wilt besparen, kun je je beter richten op het verminderen van het grote aantal “creatievelingen” dat door het Nederlandse onderwijsbestel uitgepoept wordt. Op kwaliteit in plaats van kwantiteit.

Bijna alle subsidies voor beeldend kunstenaars gaan op aan de vele organisaties die voor de beeldende kunst zijn opgericht en de door hen goedgekeurde projecten. Het komt er eigenlijk op neer dat, als je enigszins in de subsidiepot wilt meegraaien als kunstenaar, je naar de pijpen van de organisaties moet dansen. Je moet het verhaal vertellen dat zij willen horen.

En dan bedoelen we vaak het inhoudsloze gezwets wat iedereen zo verschrikkelijk beu is. Uiteindelijk vangt de kunstenaar dan nòg geen cent voor zijn werk. Al hang je in het stedelijk, hij mag blij zijn dat hij zijn benzinegeld vergoed krijgt. Zelf krijg ik bij iedere subsidieaanvraag direct een paniekaanval, waarna alles de kachel ingaat. Iets wat ik geestelijk erg gezond vind.

De overheid heeft drie argumenten om subsidies aan de kunsten te geven: de betaalbaarheid en toegankelijkheid, het in stand houden van kunstvormen die niet op eigen been kunnen staan en het stimuleren van een goed kunstklimaat. En het is juist op deze drie gebieden dat het beleid faalt. Dat heeft te maken met het feit dat subsidieverstrekking uiteindelijk ook altijd een artistieke keuze is, waarbij weinig buiten de eigen kaasstolp wordt gekeken.

Als je het over betaalbaarheid en toegankelijkheid hebt, wordt daar al snel het argument tegen ingebracht dat het de hogere inkomens zijn die van de subsidies genieten. Dat zal zeker een stereotiep zijn, al moet ik toegeven dat je bij de musea, theater en concerten toch echt vooral blank en hoogopgeleid ziet.

Als betaalbaarheid en toegankelijkheid een motief zou zijn, zijn er betere instrumenten te verzinnen dan algemene subsidies of een laag BTW-tarief. Het zou in ieder geval een hoop kritiek van mensen wegnemen die niets met deze kunstuitingen hebben.

Je komt in deze discussie snel in een Concertgebouw versus Frans Bauer terecht. En als ik eerlijk ben, kan ik ook niet aan de stukadoor uitleggen waarom hij voor zijn uitje een dagsalaris moet neerleggen, terwijl ik voor zevenentwintig euro naar een uitvoering van Mahler kan gaan luisteren. Waarom moet mijn ene neefje bij een poppodium vijftien euro betalen voor de zoveelste “singer/songwriter” (krakend gezeur met gitaar op kruk), terwijl het andere neefje voor vijftig euro naar een dancefeest gaat?

Je kunt je sowieso bij musea voor de beeldende kunst afvragen of het niet verwerpelijk is om toegangsprijzen te subsidiëren en te teren op gratis arbeid als er soms absurde bedragen over de toonbank gaan voor artistiek dubieuze zaken.

Als de subsidiegebruikers die het goed kunnen betalen, niet bereid zijn meer te betalen om de betreffende kunstuiting in de lucht te houden, wat is dan eigenlijk nog het bestaansrecht van deze kunstuiting? Verdient deze kunstuiting dan niet gewoon te verdwijnen naar de marge, zoals de tijd zoveel dingen heeft doen laten verdwijnen en nieuwe dingen heeft doen laten opkomen? In de kunstsector heerst het idee dat er nooit iets mag verdwijnen. Het mag binnen de omroeporkesten toch echt geen verbazing wekken dat hun positie ooit ter discussie zou worden gesteld. Hoeveel toporkesten heeft Nederland eigenlijk nodig? En wat te denken van de vele wethouders Hekkings, die met een cultureel project onsterfelijk hoopten te worden? Er zijn gewoon teveel theaters en musea. Ook hier prefereert men liever de kwantiteit boven de lastige keuze van kwaliteit.

Het grootste probleem met kunstsubsidies is echter dat ze in hun bedoeling van het creëren van een gezond kunstklimaat vaak het tegenovergestelde in de hand werken. Dat heeft direct te maken met hoe structurele subsidies werken. Ze verstarren de boel. De geldstroom wordt al snel een recht. Men keert naar binnen toe. Er ontstaat snel bureaucratie. Subsidie en daarmee het eigen bestaansrecht wordt een vanzelfsprekendheid waar niet aan te tornen valt.

Ook neigen de subsidies naar consolidatie van de op dat moment favoriete kunstuiting. Ondanks alle op papier mooie rechtvaardigingen, zijn de mensen die bepalen wie aan het financieel infuus mag, vooral heel idolaat van de stroming die in hun eigen tijd en bij de eigen groep dominant was. Vernieuwende stromingen worden pas zeer laat opgepikt en ze remmen deze meer dan dat ze een stimulans zijn. Zelf creëren ze nooit vernieuwing. Subsidies leiden tot conservatisme.

Kwaliteit betekent dan al snel “goed de weg kennen in subsidieland” en het bevestigen van de artistieke opvattingen van de subsidieverstrekker. Dwarse geesten zijn niet welkom. Een wereld van meelopers. Sterker nog, zelfs de “rebellie” wordt geïnstitutionaliseerd en als een soort artistiek selectiecriterium gebruikt. Dit laatste zie je veel in de beeldende kunsten, waar het beeld van de zotte verheven kunstenaar tot in den droeve is uitgemolken. Om je dood voor te schamen. Daar trapt niemand meer in. De kunstsector mag zich wel eens afvragen, waarom ze zo’n hoge irritatiefactor heeft.

Ik weet eerlijk gezegd niet wat ik aan moet met die twee miljoen bezuinigingen op Kunst en Cultuur. Het zijn botte bezuinigingen zonder beleid en toekomstvisie over wat je uiteindelijk wilt met kunst en cultuur. Dat zit me tegen. Van de andere kant zet het alles op scherp, wat op termijn wel eens goed zou kunnen uitpakken.

Dat het huidige systeem van subsidiëring niet meer werkt, daar is iedereen, buiten de belanghebbenden zelf, het over eens. Het is in ieder geval tijd voor een andere aanpak.

Frans Smeets denkt dat hij het nog gaat meemaken dat hij gechipt wordt. Voor zijn eigen bestwil natuurlijk.

« terug naar home