Peter Breedveld

Illustratie: Barahona Posollo

Onlangs zag ik Steve McQueens 12 Years a Slave, de aangrijpendste slavernijfilm die ik ooit heb gezien. Ik denk dat dat komt door het totale gebrek aan pathos die alle andere films over de slavernij kenmerkt. Geen verheven toespraken, geen koene blanke (of zwarte) helden en geen larmoyant zelfbeklag. De hoofdpersoon, Solomon Northup, die als vrije zwarte Amerikaan in Washington werd gekidnapt en als slaaf verkocht in Louisiana, spreekt zelfs een lotgenoot, die is gescheiden van haar kinderen, bestraffend toe omdat ze niet ophoudt te huilen.

Manipulaties en machtsspelletjes

Wat me ook opviel is dat nergens in de film de nadruk op huidskleur wordt gelegd. Het is wel duidelijk dat er sprake is van een behoorlijk scheve machtspositie omdat blanken zwarten kunnen bezitten en mishandelen omdat zij blank zijn en zwarten niet blank zijn, maar Northups eigenaar Epps speelt geen wrede spelletjes met zijn slaven omdat ze zwart zijn, maar omdat hij macht over ze heeft en een ongedisciplineerde dronkaard is. Epps’ vrouw mishandelt de slavin Patsey niet omdat ze zwart is, maar omdat ze jaloers is, omdat Epps verliefd op Patsey is.

Northup komt in conflict met een opzichter die hem niet haat vanwege zijn huidskleur, maar omdat hij Northups intellectuele superioriteit niet verdraagt, en omdat domme mensen nou eenmaal agressief en haatdragend worden van mensen die meer kunnen dan zij. De film gaat over macht en onmacht en vernedering. Merk ook op dat Northup zelf de manipulaties en machtsspelletjes niet schuwt.

Misdaden tegen de menselijkheid

In een interview in NRC Handelsblad van vorige week woensdag, 19 februari, antwoordt McQueen bevestigend op de vraag of hij de Holocaust en de slavernij vergelijkbaar vindt. Daar werd her en der al meteen verontwaardigd op gereageerd. Eén van de intelligentere reacties kwam van Han van der Horst op Joop.nl, die stelt dat ‘De holocaust en slavernij niet zijn te vergelijken’ omdat het niet veel zin heeft ‘je af te vragen wat nu erger was: de slavernij of de holocaust.’

Maar Van der Horst heeft ongelijk. Twee grootheden vergelijken, veronderstelt niet de bedoeling er een rangorde in aan te brengen. Het lijkt McQueen erom te doen te zijn overeenkomsten aan te wijzen in de beide misdaden tegen de menselijkheid. Ik denk dat hij een punt heeft. De Nazi’s hadden weliswaar de bedoeling alle Joden uit te roeien en de slavenhouders wilden slechts geld verdienen aan de zwarte slaven, maar in beide gevallen ging er een proces van ontmenselijking aan vooraf die tot op de dag van vandaag diepe psychologische wonden achterlaat.

Superieure westerse cultuur

Bovendien heeft de slavernij vele miljoenen slachtoffers geëist. McQueen heeft het in het interview over 11 miljoen zwarte Afrikanen die als slaaf naar de Verenigde Staten zijn verscheept, en ik neem aan dat hij de zwarten, die als slaaf zijn gevangen genomen, maar de overtocht nooit hebben overleefd, of zelfs niet op een schip terecht zijn gekomen omdat ze bezweken aan de onmenselijke omstandigheden in slavenpakhuizen als het Nederlandse fort Elmina in Ghana, niet meerekent. Ik geloof dat daar geen cijfers van bekend zijn, maar heb me wel eens laten vertellen dat het om een even groot getal gaat als slaven die de overtocht wel haalden: 11 miljoen.

Dat is een haast onvoorstelbare misdaad tegen de menselijkheid, waarvan je nauwelijks kunt bevatten dat onze niet eens zo verre voorouders zich daar schuldig aan hebben gemaakt (nee, niet jouw voorouder, die was dagloner in Groningen en wist ’s morgens niet of hij ’s avonds eten zou, en ook de uwe niet, die heeft juist slaven bevrijd en naar Canada helpen vluchten; maar ons volk, onze superieure westerse cultuur was er een van slavenhouders). Je ziet dan ook veel blanke Nederlanders in de ontkenningsfase: het waren de Arabieren en de Joden die aan slavenhandel deden, maar daar hoor je nooit iemand over! Of: die zwarte slaven hadden het beter dan de Limburgse landarbeiders, enzovoort.

Agressief racisme

Het wrange is dat, terwijl de ernst van de Holocaust in het algemeen wordt erkend, net als de noodzaak de herinnering eraan levend te houden en antisemitisme te blijven bestrijden met alle middelen die we hebben, elke poging om de slavernij en de gevolgen ervan te blijven memoreren op zijn best wordt geridiculiseerd maar ook vaak leidt tot een opleving van virulent en agressief racisme jegens donkere mensen. Zie bijvoorbeeld de reacties op Quinsy Gario’s verzet tegen de Zwarte Piet-traditie. Zie deze reactie. Ik hoef denk ik, niemand meer uit te leggen dat het een hele representatieve reactie is van een hele grote bevolkingsgroep die serieuzer wordt genomen dan de groep die Gario vertegenwoordigt.

Terwijl geen weldenkend mens het nog in zijn hoofd haalt om in het openbaar grappen te maken die Joden ontmenselijken, is het nog steeds heel gewoon en geaccepteerd om de grofste, misselijkmakendste dingen over zwarte mensen te zeggen, hen hun menselijke waardigheid te ontzeggen. Met carnaval gaan mensen kennelijk verkleed als bosneger of zwarte kannibaal. Ik moet dan altijd denken aan Sacha Baron Cohens Running of the Jew. Dat doe je toch ook niet echt?

Nazaten van de slaven

En dat is, denk ik, de reden dat McQueen de slavernij met de Holocaust vergelijkt. Hij wil daarmee aangeven hoe belangrijk de slavernij is. Niet belangrijker dan de Holocaust, maar belangrijk. Ze werkt door tot op de dag van vandaag, niet alleen in de psyche van de nazaten van de slaven, maar ook in die van de nazaten van de slavenhouders. En dat wordt helaas nog niet algemeen erkend.

Als alle lezers van Frontaal Naakt, het enige echte dissidente geluid in Nederland, nou maandelijks twee euro zouden storten, zouden de makers van deze website volkomen autonoom zijn! Stort op rekeningnummer NL59 RABO 0393 4449 61 (N.P. Breedveld, Rabobank Rijswijk), SWIFT BIC RABONL2U o.v.v. ‘Frontaal Naakt’.