Waarom de Noord-Koreanen om Kim Jong Il huilen

Remco Breuker

De door velen geridiculiseerde leider van Noord-Korea, Kim Jong Il, is dood. Volgens de Noord-Koreaanse media stierf hij aan een acuut hartinfarct die werd veroorzaakt door oververmoeidheid. Vanaf 1994 was hij het boegbeeld van de Noord-Koreaanse staat. Onder zijn leiding werd Noord-Korea deel van de As van het Kwaad en maakte het de verschrikkelijke hongersnood van de jaren negentig door. Hij stond bekend als een gekke filmverzamelaar, onooglijke liefhebber van mooie vrouwen en nietsontziende dictator onder wiens bewind vele honderdduizenden Noord-Koreanen in strafkampen terechtkwamen.

Hij was echter ook de eerste Noord-Koreaanse leider die de Zuid-Koreaanse president in P’yŏngyang mocht verwelkomen; die Noord-Korea een wereld zonder Sovjet-Unie of Oostblok inleidde; en onder wiens leiding Noord-Korea de laatste jaren is veranderd in een de facto kapitalistische staat waar de – zwarte – markt de toon zet. Zij het vooralsnog niet heel succesvol.

Er valt veel te zeggen over Kim Jong Il. Wat buiten kijf staat is dat hij een spijkerharde en gewetenloze dictator was, die op zeer bedreven en rationele wijze de Noord-Koreaanse staat heeft geleid in zeer moeilijke omstandigheden. Dat de Noord-Koreaanse staat de hongersnoden, de economische malaise, de buitenlandse isolatie en alle natuurrampen heeft overleefd, is een wonder dat door bijna alle experts vooraf onmogelijk werd geacht. Het overlijdensbericht voor de Noord-Koreaanse staat werd al vele malen geschreven. Nu is Kim Jong Il dood, maar de staat bestaat nog onder de – voorlopige? – leiding van zoon Kim Jong Eun.

Alle aandacht gaat uit naar Kim Jong Il en zijn zoon. Dat is in feite altijd zo geweest. De familie Kim is larger than life. Het is echter minstens zo interessant om aandacht te schenken aan het Noord-Koreaanse volk. Een ieder die zich met Noord-Korea bezighoudt, heeft zich wel eens afgevraagd hoe het kon dat het volk een genadeloze leider als Kim Jong Il accepteerde. Daar zijn verschillende antwoorden op, de meest voor de hand liggende waarschijnlijk de ongeëvenaard effectieve repressie van overheidswege. Een andere factor, die vaak over het hoofd wordt gezien in analyses, is angst.

Niet de angst voor Kim Jong Il en zijn staatsapparaat, al zal die ook een rol hebben gespeeld. Maar de angst voor de buitenwereld, gesublimeerd in de Verenigde Staten, Noord-Korea’s grote vijand. Er zijn gedurende de Koreaanse Oorlog meerdere bloedbaden onder Koreaanse burgers aangericht door Amerikaanse soldaten (maar net zo goed door Noord- en Zuid-Koreaanse eenheden).

De collectieve herinneringen aan deze tragedies op kleine schaal zijn op zeer kundige wijze door de Noord-Koreaanse propagandamachine uitgebuit en uitgebouwd tot het fundament van een ideologisch anti-Amerikanisme. Elk Noord-Koreaans schoolkind wordt hier van jongsaf aan mee bekend gemaakt. Het beeld van de Noord-Koreaanse moeder en baby die door een grijnzende Amerikaanse soldaat aan de bajonet worden geregen, is een bekend iconografisch element van Noord-Koreaanse propaganda. En wat nog veel effectiever is: veel kinderen hebben gehoord van hun ouders, grootouders of andere familieleden en vrienden wat voor gruweldaden er zijn bedreven door Amerikaanse troepen.

Clinton en Bush hebben niet geholpen. Beide presidenten hebben serieus preventieve aanvallen op Noord-Korea overwogen om het kernwapenprogramma stil te zetten. De immens vijandige retoriek van Bush heeft in Noord-Korea averechts gewerkt. Bush bewees met zijn verbale en andere intimidaties dat Noord-Korea daadwerkelijk wat had te duchten van de VS.

Daarmee hield hij indirect Kim Jong Il in het zadel. Diens voornaamste legitimatie was immers zijn vermogen om Noord-Korea veilig door de woelige internationale wateren heen te loodsen en te vrijwaren van Amerikaanse invasies. En daarin is hij succesvol geweest. Noord-Korea bestaat nog en is nooit binnengevallen door de Verenigde Staten.

Ik denk dat er niet geaarzeld zou moeten worden om Kim Jong Il te plaatsen in de rij van dictators die hun volk oneindig meer leed hebben gebracht dan goeds. Hij is verantwoordelijk geweest voor de dood van honderdduizenden Noord-Koreanen, soms direct en soms indirect. De strafkampen in Noord-Korea zitten vol. De bevolking is ondervoed. De oppositie bestaat niet.

Tegelijkertijd voldoet het niet om hem als een duivel of een halfgare af te schilderen. Dat is te gemakzuchtig. Kim Jong Il was namelijk ook een bedreven staatsman die Noord-Korea meerdere malen van de rand van de afgrond heeft weten terug te brengen. Noord-Korea ontwikkelt kernwapens en niemand heeft dat vooralsnog weten tegen te houden.

En dat aspect is nu juist zo belangrijk om Noord-Korea en zeker de Noord-Koreaanse bevolking te begrijpen. Men kent de genadeloosheid van Kim Jong Il maar al te goed in Noord-Korea, maar men weet ook dat hij Noord-Korea heeft beschermd en de wapens heeft gegeven om te overleven in de boze buitenwereld. Dat is de perceptie onder de Noord-Koreaanse bevolking. Dit is onontbeerlijke kennis om Noord-Korea te duiden.

Dit stuk is eerder deze week gepubliceerd in het Vlaamse dagblad De Morgen. Remco Breuker is historicus en hoogleraar Koreastudies aan de Universiteit Leiden. Voor Frontaal Naakt gaat hij regelmatig iets over de Koreaanse actualiteit schrijven. Volg hem op Twitter.