Home » Archief » Het tijdelijke midden van Marjolijn van Heemstra


[16.09.2014]

Het tijdelijke midden van Marjolijn van Heemstra

René Süss

vak11

In een poging om door te dringen tot de voor mij nogal ontoegankelijke poëzie van Marjolijn van Heemstra, nam ik mijn toevlucht tot een wat ongebruikelijke procedure. Ik probeerde mij voor te stellen hoe haar verzen, overgebracht in surreële beelden, er uit zouden zien. Ik bedoel beelden als de druipende horloges van Dali en de verlaten straten van Willink en De Chirico. Zou die connectie mij bij het begrip behulpzaam zou kunnen zijn? Dat bleek het geval.

Niet dat ik in staat ben om die beelden een concrete vorm te geven; het moet helaas bij voorstellingen-in-gedachten blijven. (Nee, ik ga de lezer niet vermoeien met een opsomming van al die woorden in haar werk die zulke beelden kunnen oproepen, maar het zijn er veel.)

Perspectivische wereld

Waarom gekozen voor het surrealisme? Omdat die gedichten, voor mijn gevoel, vaak een (super)perspectivische wereld oproepen, die fundamenteel verschilt van bijvoorbeeld het kubisme waar het perspectief juist vloeken in de kerk is. Is het kosmische, waarmee Marjolijn van Heemstra regelmatig in de weer is niet – voor alsnog! – surreëel?

Dit kosmische, dat tegelijk soms komisch uitpakt, landt bij haar gelukkig bijna steeds in het gewone aardse leven op ’ooghoogte’ op de ’thuisplaneet’, om zo te zeggen op een ’snipper melkpad’.

’Het einde’, stelt ze, ’maakt niets bekend’. Al hebben we er geen woorden voor, daarmee is toch net iets te weinig gezegd. Maar even waar blijft het dat ’de mens alleen de mens als waarborg heeft’ en dat ’Gods gangenstelsel bleek te beginnen in mij, open mens’.

Theologisch voorteken

Marjolijn van Heemstra verkent in haar gedichten – ondermeer! – het gebied tussen hoef en voet, de titel van haar tweede bundel, ontleend aan het gedicht Meer hoef dan voet. Wat ze daar zoal tegenkomt, vormt de inhoud van haar twee bundels.

Maar om te beginnen is er dat intrigerende ’meer’. Het heeft, lijkt mij, primair te maken met het ’tijdelijke midden’ waarin de mens zich bevindt. De evolutie is nog ’en route’: ‘in mij sleept een slak zich…’ horen we aan het slot van het eerste gedicht uit die tweede bundel. In de menselijke voet is de hoef nog herkenbaar, meer zelfs.

Ik kan de verleiding niet weerstaan om die prachtige slotzin helemaal over te tikken. Onder een enigszins verborgen, theologisch voorteken geeft ze – althans dat hoop ik – de kern aan van wat zij wil zeggen.

Prehistorisch kalm

Die slotzin luidt:

’in mij sleept een slak zich prehistorisch kalm
terug naar het begin en een mens naar het einde; geen van beide
is in zicht, alleen dit tijdelijke midden.’

Belangrijker dan speculaties over de oerknal en tochten ’naar de sterren’, lijkt mij de inventarisatie van ’dit tijdelijke midden’. Wat dat betreft had zij zich een verblijf in het Ruimtevaartcentrum ESA in Noordwijk kunnen besparen.

Laat ik het met woorden van de theoloog A.A. van Ruler zeggen: ’De Geest bemint de buitenkant’. Zij heeft daarbij aan de aarde genoeg. Dat geldt ook voor Zijn/Haar schepselen. Een mens hoeft zich zelf niet ’tussen de sterren’ te tellen, althans niet in bijbels perspectief; op ’ooghoogte’ is meer dan genoeg te zien en te beleven. En vooral: ruimtevaarders hoeven ons niet te vertellen dat we er zijn.

Wetenschappelijke nieuwsgierigheid

Het toegankelijkste gedicht uit de eerste bundel is ongetwijfeld Als Mozes had doorgevraagd; niet voor niets ontleende de schrijfster er de titel van die bundel aan. Er zijn ook de meeste vragen bij te stellen.

Als er iemand van doorvragen wist, dan toch wel Mosche, lijkt me. Niet uit theoretische, ’wetenschappelijke’ nieuwsgierigheid – ook hij hoefde niet zo nodig ’naar de sterren’ – maar uit bewogenheid voor zijn volk. Continue liep hij zijn G’d voor de voeten met zijn vragen om dat volk, hoe dan ook, te sparen.

De traditie houdt deze Mosche voor de schrijver van de Tora. Van hem zou dan ook de vondst moeten zijn om de mens te typeren, beter te identificeren, met het uit de hemel neergedaalde brood, het ma-nah. Het betekent niet meer dan: ’Wat is dat?’. En zo zou het blijven heten; de mens zou voor altijd een ’ma-mens’ zijn, een wezen dat vragen kan stellen en niet tevreden is met antwoorden die immers nooit definitief zijn.

Uw heerlijkheid

‘Ik was blijven staan bij die struik tot je verscheen’, lees ik. Marjolijn zou dan nu ongetwijfeld een ons wegen, als ze het er al levend had afgebracht. Op Mosches vraag, die ook in Marjolijn lijkt te branden, aan JHWH: ’Toon mij uw heerlijkheid’, wordt uiteraard niet ingegaan. Immers, Hem zal geen mens zien en leven (Exodus 33:18, 20). Het is voor een mens alleen maar heilzaam dat G’d zich op het ‘moment supreme’ bedenkt.

Ik citeer:

‘Als niet Mozes, maar ik bij de Horeb had gestaan ging het zo:
ik: wie ben je?
jij: Ik ben die ik ben
ik: ik ook.
jij: ja, jij ook.

We hoeven we hier geen discussie te voeren over de juiste vertaling van de bekende woorden in Exodus 3:14 om vast te kunnen stellen: zeker Marjolijn, dat had best gekund (Genesis 1:26).

Verhaal zonder lichaam

In het gedicht Bloed, slaap, liefde horen we:

‘Een volledig mens is een lichaam en een verhaal. Het eerste mag niet zwaarder wegen dan het tweede.’

Lopen we echt dat risico? Ik zie het wat radicaler: een verhaal zonder lichaam is een abstractie en een lichaam zonder verhaal is als een dummy, een boek zonder letters. De Bijbel nu is het belichaamde verhaal bij uitstek, een boek als een omhelzing Jawel!

Hunkerend naar waardering

Marjolijn van Heemstra heeft gelijk als ze in het gedicht Nog even over God constateert dat de mens het enige in de schepping is waarover niet expliciet wordt gezegd dat het goed was. Maar dat hij/zij ’hunkerend naar waardering achterbleef’ is, alweer, net iets te weinig gezegd. Genesis 1:31 immers is resumerend en inclusief bedoeld: ’God zag alles wat hij gemaakt had en zie: het was zeer (!) goed.’

Er is het vervulde verlangen naar de omsluitende hand van G’d ’die de boel bijeen veegt en goedkeurend knikt’. Jawel!

Mag de schoolmeester nog even in actie komen? Ik lees: ’Hij citeerde Openbaringen’. Dat lijkt me onwaarschijnlijk. Uit het vervolg blijkt namelijk dat het laatste boek van de christelijke Bijbel is bedoeld. Dat heet echter: De Openbaring van Johannes. (Doet bijna iedereen fout!)

Kosmische doorbrekingen

Tot zover. De lezers zullen mij wel willen geloven dat ik van de gedichten van Van Heemstra heb genoten, al ervoer ik haar kosmische doorbrekingen van het tijdelijke midden als niet noodzakelijk en miste ik de competentie van de ervaren, professionele literatuurcriticus. Ik heb geprobeerd enige theologische lijnen in haar werk te traceren. Of mij dat is gelukt?

Van Heemstra studeerde godsdienstwetenschappen, een belendend domein van het mijne, de theologie. Daar lagen – mede! – de mogelijkheden voor deze bespreking van een weinig geroutineerde poëzielezer.

Marjolijn van Heemstra: Als Mozes had doorgevraagd, Amsterdam 2010 en Meer hoef dan voet, Amsterdam 2014.

René Süss heeft een nieuw boek uit: Sjabbat Sjalom, een verzameling ‘droosjes’, korte toelichtingen bij Tora-teksten. Eerder schreef hij onder andere Luthers Theologisch Testament, zijn proefschrift over het virulente antisemitisme van Maarten Luther. Hij maakte er een paar vijanden mee. Ook schreef hij De Geest Bemint de Buitenkant, over de lichamelijkheid in het jodendom en Luther, een Sympathieke Potentaat.

boeken, René Süss, 16.09.2014 @ 07:04

[Home]
 

2 Reacties

op 16 09 2014 at 16:50 schreef Schoolmeester:

Aangezien de auteur zelf voor schoolmeester speelt, kan ik het niet laten ook een duit in het zakje te doen. Het brood uit de hemel wordt in het Hebreeuws Man-hoe genoemd (Exodus 16:15), niet “ma-nah”zoals de auteur meent. Het betekent inderdaad “wat is dat”, en er wordt verder in de Bijbel naar gerefereerd als “Man”. Waar de in het dagelijks taalgebruik gangbare ah-uitgang vandaan komt is mij niet bekend. Verder lees ik nergens in de Torah dat Mozes het hemelse brood met de mens identificeert, en ik zou deze gedachte dan ook graag nader beargumenteerd zien!

op 16 09 2014 at 18:56 schreef Pickelhaube:

Goede poëzie is plastisch. Dus met zonder metafysisch geleuter.

Nieuwe reactie
Naam:
E-mail:
Homepage:
  Afbeelding invoegen
 

 


Home

Archief

 

Become a Patron!
 

Let op: Toelating van reacties en publicatie van opiniestukken van anderen dan de hoofdredacteur zelf betekent geenszins dat hij het met de inhoud ervan eens is.

 

pbgif (88k image)
 

Vermaakt u zich een beetje met deze site? Laat uw waardering blijken met een kleine donatie (grote mag ook!): NL59 RABO 0393 4449 61 (SWIFT BIC RABONL2U) o.v.v. ‘Frontaal Naakt’.

 

pbgif (88k image)
 

(Advertentie)
 

 

pbgif (88k image)
 

Meest gelezen in juni

O Kappen met je hypocriete gejank, landgenoten, je racisme schijnt door

O Zwarte Piet op zijn smoel stampen

O Johan Derksen en de racistische kopschopper

O De gorgelende doodsreutel van een systeem dat niet meer vanzelfsprekend is

O Pieter Omtzigt en de sharia

O Rutte is nog precies even racistisch als-ie altijd al was

O Onze George Floyds liggen op de bodem van de Middellandse Zee

O Met het omtrekken van beelden maak je de geschiedenis weer vrij

O Delightful nude performance of Rameau’s Les Indes Galantes

O YouPorn

 

Meest gelezen in het afgelopen decennium

O YouPorn

O Verplicht naakt douchen op school, jongens en meisjes bij elkaar

O Hoi, Jesse Klaver, ik heb geen zin om te boeten voor jouw papatijd

O De koning van het uittrekken van de damesslip

O Het totale en angstwekkende gebrek aan integriteit van de #Metoo-meute

O Ik word vervolgd wegens belediging van een seriebelediger

O Ga je nu Wierd Duk ontslaan, Telegraaf?

O Ik ga naar Japan verhuizen

O Smachten en soppen met Thierry Baudet

O Opbokken met je racistische kinderfeestje

 

pbgif (88k image)
 

CONTACT
Stuur uw loftuitingen en steunbetuigingen naar Frontaal Naakt.

 

NIEUWSBRIEF
Ontvang gratis de Frontaal Naakt nieuwsbrief.

 

pbgif (88k image)
 

BLURBS
“How does it feel to be famous, Peter?” (David Bowie)

“Frontaal Naakt dient een publiek belang” (mr. P.L.C.M. Ficq, politierechter)

네덜란드 매체 프론탈 나크트(Frontaal Naakt)에 따르면, 네덜란드 라 (MT News)

“Ik vind dat je beter schrijft dan Hitler” (Ionica Smeets)

“Wie verlost me van die vieze vuile tiefuslul?” (Lodewijk Asscher cs)

“Pijnlijk treffend” (Sylvana Simons)

“Echt intelligente mensen zoals Peter Breedveld.” (Candy Dulfer)

“De Kanye West van de Nederlandse journalistiek.” (Aicha Qandisha)

“Vieze gore domme shit” (Tofik Dibi)

“Ik denk dat de geschiedenis zal uitmaken dat Peter Breedveld de Multatuli van deze tijd is.” (Esther Gasseling)

“Nu weet ik het zeker. Jij bent de antichrist.” (Sylvia Witteman)

“Ik ben dol op Peter. Peter moet blijven.” (Sheila Sitalsing)

“Ik vind hem vaak te heftig” (Hans Laroes)

“Schrijver bij wie iedereen verbleekt, weergaloos, dodelijk eerlijk. Om in je broek te piesen, zo grappig. Perfecte billen.” (Hassnae Bouazza)

“Ik moet enorm lachen om alles wat Peter Breedveld roept.” (Naeeda Aurangzeb)

“We kunnen niet zonder jouw geluid in dit land” (Petra Stienen)

“Jij levert toch wel het bewijs dat prachtige columns ook op weblogs (en niet alleen in de oude media) verschijnen.” (Femke Halsema)

“De scherpste online columnist van Nederland” (Francisco van Jole)

“Elk woord van jou is gemeen, dat hoort bij de provocateur en de polemist, nietsontziendheid is een vak” (Nausicaa Marbe)

“Als Peter Breedveld zich kwaad maakt, dan wordt het internet weer een stukje mooier. Wat kan die gast schrijven.” (Hollandse Hufters)

“De kritische en vlijmscherpe blogger Peter Breedveld” (Joop.nl)

“Frontaal Naakt, waar het verzet tegen moslimhaat bijna altijd in libertijnse vorm wordt gegoten.” (Hans Beerekamp – NRC Handelsblad)

“De grootste lul van Nederland” (GeenStijl)

“Verder vermaak ik mij prima bij Peter Breedveld. Een groot schrijver.” (Bert Brussen)

“Landverrader” (Ehsan Jami)

“Voorganger van de Linkse Kerk in Hersteld Verband.” (Carel Brendel)

“You are an icon!” (Dunya Henya)

“De mooie stukken van Peter Breedveld, die op Frontaal Naakt tegen de maatschappelijke stroom in zwemt.” (Sargasso)

‘De website Frontaal Naakt is een toonbeeld van smaak en intellect.’ (Elsevier weekblad)

“Frontaal Gestoord ben je!” (Frits ‘bonnetje’ Huffnagel)

“Jouw blogs maken hongerig Peter. Leeshonger, eethonger, sekshonger, geweldhonger, ik heb het allemaal gekregen na het lezen van Frontaal Naakt.” (Joyce Brekelmans)

‘Fucking goed geschreven en met de vinger op de zere plek van het multicultidebat.’ (jury Dutch Bloggies 2009)

Frontaal Naakt is een buitengewoon intelligent en kunstig geschreven, even confronterend als origineel weblog waar ook de reacties en discussies er vaak toe doen.’ (jury Dutch Bloggies 2008)

‘Intellectuele stukken die mooi zijn geschreven; confronterend, fel en scherp.’ (Revu)

‘Extreem-rechtse website’ (NRC Handelsblad)

‘Peter schrijft hartstochtelijk, natuurlijk beargumenteerd, maar zijn stijl volgt het ritme van zijn hart.’ (Hafid Bouazza) ‘Complimenten voor Frontaal Naakt.

‘Scherpe confrontatie, zelfs als die soms over grenzen van smaak heen gaat, is een essentieel onderdeel van een gezonde democratie.’ (Lousewies van der Laan)

‘De meeste Nederlanders zijn van buitengewoon beschaafde huize, uitzonderingen als Peter Breedveld daargelaten.’ (Anil Ramdas)

‘Peter Breedveld verrast!’ (Nederlandse Moslim Omroep)

‘Breedveld is voor de duvel nog niet bang’ (Jeroen Mirck)

‘Nog een geluk dat er iemand bestaat als Peter Breedveld.’ (Max J. Molovich)

‘Godskolere, ik heb me toch over je gedróómd! Schandalig gewoon.’ (Laurence Blik)

 

pbgif (88k image)
 

 

pbgif (88k image)
 

LINKS

 

 

RSS RSS