Marten van den Berg

De overgrote meerderheid van de nieuw-testamentici is het erover eens: Jezus heeft echt bestaan. Niet als zoon van God, en ook niet geboren als zoon van een maagd, maar toch zeker wel als rondtrekkende leraar en prediker.

Theorieën dat Jezus helemaal uit de duim gezogen is – al dan niet met opzet – werden tot nu toe alleen voortgebracht door overenthousiaste amateurs en complotdenkers. Maar nu is er On the historicity of Jezus, van oudheidkundige Richard Carrier.

Platonisch ideaal

Carrier is een atheïst, eigenlijk het platonische ideaal van een atheïst: intelligent, erudiet, maar ook een beetje een wijsneus en af en toe kan hij arrogant overkomen. Hij is onder andere bekend als voormalig hoofdredacteur van de atheïstische website Internet Infidels. Carrier geeft in zijn boek aan dat bijna alle voorgaande Jezus-was-een-mythe-theorieën door gekken en dwazen bedacht zijn. Daarom zal hij het nu goed doen.

Hij vergelijkt twee theorieën: een zo simpel mogelijke historische theorie (dat van de rondtrekkende prediker) en een zo simpel mogelijke mythologische theorie. De mythologische theorie is volgens Carrier dat Jezus’ kruisiging een hemels gebeuren was, maar dat men het later in een historische setting geplaatst heeft.

Hij gebruikt voor het vergelijken van de theorieën de formule van Bayes, een wiskundige formule om kansen met elkaar te verrekenen. Hij gaat elk brokje informatie langs: algemene achtergronden, de evangeliën, de brieven van Paulus et cetera. Voor elk brokje schat hij de kans in dat we het zo aantreffen onder de ene theorie en evenzo de kans dat we het zo aantreffen onder de andere theorie. Deze kansen verrekent hij voor elk brokje, en zo komt er een kans uit dat Jezus echt bestaan heeft.

Wiskundig vernisje

Deze methode is veel beter dan een theorie verzinnen en daar bewijs voor zoeken, want dan filter en buig je (vaak onbewust) het bewijs zodat het past bij jouw theorie. De kansen die Carrier opgeeft, zijn noodgedwongen grove schattingen (er zijn weinig data). Dat is het zwakste punt van zijn methode: als de kansen die hij in de formule stopt, onzin zijn, dan is de uitkomst óók onzin. Maar dan wel onzin met een bedrieglijk wiskundig vernisje.

Gelukkig erkent Carrier dit, en moedigt hij mensen aan zelf per punt hun eigen schattingen in te vullen. Nu komt het grootste voordeel van deze methode naar voren: het dwingt je al je bewijs op tafel te leggen, en je oordeel in getal aan te geven.

Harry Potter

Een overweldigende hoeveelheid kennis en interpretatie passeert de revue. Hij staat het zwakst als hij Jezus wil indelen in een groep archetypische mythische personen: de Rank-Raglan mythotype. Dit zijn 22 kenmerken die vaak bij mythologische helden gevonden worden (maar ook Anakin Skywalker en Harry Potter voldoen aan een aantal van die kenmerken).

De kenmerken zijn onder andere zoon of dochter zijn van een maagd of opgroeien bij (arme) pleegouders maar eigenlijk de troonopvolger zijn. Jezus past hier volgens mij niet zo heel goed in, en bovendien is het onbekend welk principe erachter zit.

Hemelse Jezus

Carrier is op zijn sterkst als hij laat zien dat de evangeliën lange parabels zijn. Alles wat Jezus doet of zegt past in een vooropgezette literaire structuur. Hij laat ook vrij overtuigend zien dat de originele apostelen (en Paulus) eigenlijk alleen maar de ‘hemelse’ Jezus kenden: nooit vertellen ze iets over wat Jezus op aarde gedaan of gezegd zou hebben, en nooit vragen ze iets aan hem of vertellen ze over ooggetuigen of familieleden van Jezus: de visioenen van Jezus zijn het enige waar ze over praten.

Toen ik het boek opensloeg, schatte ik de kans dat Jezus (de rondtrekkende prediker) bestaan heeft vrij hoog in. Carrier laat overtuigend zien dat het bewijs voor die historische Jezus flinterdun is. Veel dunner dan de andere geleerden denken. Toch is zijn zaak voor een compleet mythologische Jezus niet waterdicht, en Carrier hoopt zelf dat de andere geleerden zijn methode ook gaan toepassen om hem te ondersteunen of te verbeteren.

Marten van den Berg houdt van boeken en knuffelt graag allochtonen.