Nederland verdient een betere corona-enquête

Michael Blok en Vicky van der Togt

Tijdens de coronapandemie ging in Nederland heel veel mis, daarover zijn we het allemaal eens. De Parlementaire Enquêtecommissie Corona ondervraagt deze maand getuigen over gemaakte fouten en lessen voor de toekomst.

Opvallend is dat er niemand wordt gehoord uit de hoek die destijds pleitte voor de grondiger WHO-lijn van consequent gezichtsmaskers, contactonderzoek en isolatie. Dat belooft een eindrapport dat de kern mist: Nederland maakte begin 2020 een fundamentele en internationaal uitzonderlijke keuze om het virus te laten rondgaan. Met rampzalige gevolgen. Ook over de rolvermenging en gebrek aan transparantie rondom het Ministerie van Volksgezondheid is het tot nu toe stil.

In januari 2020 werd duidelijk dat het coronavirus een pandemie zou worden. Landen hadden de keuze tussen het virus stoppen, afremmen of laten rondgaan. Nederland werd op 16 maart het enige land dat bij monde van premier Mark Rutte officieel aankondigde het virus rond te laten gaan op weg naar een snelle “groepsimmuniteit”. Binnen twee weken daarna was de coronazorg grotendeels ontoegankelijk. Hele afdelingen van verpleeghuizen stierven. Supermarkten raakten leeg. Scholen en winkels moesten zelfs eind 2021 nogmaals sluiten. De levensverwachting daalt nog steeds. Ook dat allemaal: alleen in Nederland.

Infecties toestaan

Het virus stoppen was in Europa niet mogelijk. Maar landen die het virus meer onderdrukten aan de hand van de WHO-adviezen in afwachting van vaccinatie hadden een betere uitkomst. Dit is de conclusie van enquêtes in bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk en Zweden. Nederland bleef ook na de eerste golf actief sturen op het toestaan van infecties onder gezonde mensen totdat de zorg het te druk kreeg, dan een periode van thuisblijven en daarna weer verder.

Onze Stichting Protect EveryBody nam twee keer succesvol de gang richting rechter tegen het kabinet in een poging het coronabeleid te veranderen. Zo kwam vast te staan dat het kabinet de WHO-adviezen over veilige scholen negeerde en dat er veel desinformatie op overheidswebsites stond, die toen verwijderd werd. Het betrof beweringen als “na een vaccinatie ben je duurzaam immuun”.

Onze Stichting kwam voort uit onze actiegroep Containment Nu, die via de media, sociale media en demonstraties druk uitoefende op het kabinet. Wij organiseerden het Nationale Covidherdenking-monument en onze website is erkend als Nationaal Digitaal Erfgoed. Met een ludieke actie in Oss toonden wij op 4 januari 2021 aan dat het kabinet onnodig traag begon de vaccins te distribueren.

Beleid in gevaar

In 2020 kreeg de actiegroep rond Willem Engels uitgebreid aandacht in de media. Zij pleitten voor het nog vrijer rond laten gaan van het virus dan het kabinet wilde. Voorzichtiger geluid werd actief genegeerd, zo bevestigde bijvoorbeeld Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Klok op de radio. Het “beleid is nou eenmaal gekozen” en het toestaan van ons tegengeluid zou het beleid in gevaar brengen, zo betoogde hij daar.

Dat negeren van kritisch geluid lijkt nu herhaald te worden. Het past bij waar het kabinet sinds 2020 op stuurt: geen benoeming van, of verantwoording voor, de fundamentele keuze die Nederland maakte. Eerst was het te vroeg voor conclusies, daarna werd de enquête herhaaldelijk uitgesteld. Commentatoren blijven meedoen: bij terugblikken is de framing meestal of het kabinet niet te voorzichtig was en zo onze vrijheid schaadde. Absurde framing.

Sywertgate

En zo schrijft de eindconclusie van de enquête zichzelf. Nederland was onvoorbereid, de keuzes waren heel ingewikkeld en er zijn veel fouten gemaakt. Echte verantwoording, laat staan systeemkritiek, blijven uit. Net als bij de Toeslagen en Groningen bijvoorbeeld. De 5 miljard euro die het ministerie van Hugo de Jonge onrechtmatig uitgaf krijgt misschien aandacht. Sywertgate verdient ook aandacht in deze enquête: Een prominente CDA’er zonder zakelijke ervaring mocht het ministerie als stichting gezichtsmaskers verkopen terwijl hij zakelijk voordeel had, en het ministerie wist dat.

Maar ook de inrichting en werkpraktijk van het OMT verdienen vragen en aanbevelingen. In één orgaan kwamen wetenschappelijke advisering, zakelijk/bestuurlijke verantwoordelijkheid en beleidskeuzes samen. In de meeste andere Europese landen was er een adviesraad (zoals SAGE in het VK) die ver van beleidskeuzes werd gehouden.

Dergelijke rolvermenging past misschien bij Nederland, met een lange traditie van institutionele tussenvormen waarin advies, belangenvertegenwoordiging, overheidstaken, uitvoering, regulering en toezicht dicht bij elkaar staan: van de Raad van State tot woningcorporaties en de SER tot zelfstandige bestuursorganen. Dat is misschien handig, maar dient niet de kwaliteit van beleid en al helemaal niet verantwoording erover.

Virus laten uitrazen

De bredere cultuur in het Ministerie van Volksgezondheid en ons medische establishment kunnen bijna niet los staan van de keuze voor snelle groepsimmuniteit. Nederland is een van de weinige landen die expliciet afwegingen maken op basis van een cijfermatige “opbrengst” van een levensjaar. Dat maakte het de keuze voor snel laten uitrazen van corona denkelijk aantrekkelijker, want de meeste slachtoffers hadden meestal nog maar weinig verwachte levensjaren te gaan.

Het koppelde ook uitstekend aan de logica dat we niet irrationeel voorzichtig moeten zijn met coronavirus zodat we daarna de rol van “handelskampioen” kunnen oppakken, zoals de Britse Premier Johnson op 3 februari 2020 het formuleerde in een meeting met zakenlieden. Dergelijk denken zal een Mark Rutte zeer hebben aangesproken, en kwam daarna ook vaak terug in het “ons open land kan het virus niet stoppen”. Vragen daarover hadden de enquête gediend. Nee, zijn essentieel voor een serieus onderzoek.

Toekomstige pandemieën

Op deze manier is deze enquête geen diepe en brede waarheidsvinding over de moeilijkste periode in ons land sinds de oorlog. Dat doet onze democratie tekort, maar ook de honderdduizenden slachtoffers van Covid en Long Covid. En onze weerbaarheid tegen toekomstige pandemieën, die volgens experts slechts een kwestie van tijd zijn in een steeds meer verbonden en minder natuurlijke wereld.

Michael Blok en Vicky van der Togt zijn bestuursleden van de Stichting Protect EveryBody.