Liefde en intriges aan het Japanse hof

Peter Breedveld

Scène uit Branded to Kill (Seijun Suzuki, 1967)

Ik ben dol op fictie die vermomd is als non-fictie en lezers op het verkeerde been zet. Lezers van Fumiko Enchi’s A Tale of False Fortunes (1965) schijnen echt op zoek te zijn gegaan naar een manuscript dat Enchi erin beschrijft en dat een heel ander licht werpt op de liefde tussen keizer Ichijō (980–1011) en keizerin Teishi (976–1001), mikpunt van de politieke manipulaties door de machtige regent Fujiwara no Michinaga (966-1028).

Enchi (1905-1986) beweert in haar boek dat ze het manuscript, ‘A Tale of False Fortunes‘ (Namamiko Monogatari, ‘Een Verhaal Over Valse Voorspoed’) als kind in de boekenverzameling had gevonden van haar vader Kazutoshi Ueda, een in Japan bekende taalkundige. Ze was er zo door gefascineerd dat ze het vele keren herlas en het op volwassen leeftijd nog praktisch uit haar hoofd kende, al heeft ze het later nooit meer teruggevonden.

Machtigste man

Ze legt het manuscript naast een klassiek werk, het elfde-eeuwse ‘A Tale of Flowering Fortunes‘ (Eiga Monogatari, ‘Een Verhaal Over Bloeiende Voorspoed’ – ik heb het nooit gelezen) dat een hagiografie is van Fujiwara no Michinaga, die de machtigste man van Japan werd door ervoor te zorgen dat de keizer zijn troonopvolgers verwekte bij zijn dochters.

Teishi, die de vaste lezers van de Frontaal Naakte boekenrubriek nog kennen van mijn bespreking van Sei Shonagons The Pillow Book, was een dochter van Michinaga’s broer Michitaka, die ook graag de machtigste man van Japan wilde zijn en dus zíjn dochter aan de keizer uithuwelijkte. Dochters waren cruciaal in de Heian-tijd. Via hen konden vaders de keizer manipuleren en zo de facto over het keizerrijk heersen.

Michinaga blijkt in A Tale Of False Fortunes een gewetenloze schurk te zijn die niets te dol is om zijn doel te bereiken. Hij beraamt een moordaanslag op Teishi en als die mislukt, gebruikt hij twee mediums, vrouwen die bezeten worden door geesten, om Teishi in diskrediet te brengen.

Vrouwelijke empowerment

Bezetenheid door geesten is een steeds terugkerend motief in de literatuur uit de Heian-tijd (794–1185) en een belangrijk instrument in de handen van vrouwen, als tegenwicht tegen de mannelijke dominantie. Vrouwen konden zo wraak nemen op degenen die hen hadden benadeeld. Bezetenheid maakte deel uit van de realiteit in die tijd, zoals nu ook nog binnen de katholieke kerk.

Maar Michinaga maakt zich dit instrument van vrouwelijke empowerment eigen door twee zussen te manipuleren en tegen een andere vrouw op te zetten, namelijk Teishi, die zijn ambities in de weg zit. Hij zorgt ervoor dat één van de zussen hofdame in de entourage van Teishi wordt, zodat ze haar gedrag, mimiek, manier van praten en lachen kan bestuderen. Die kennis brengt ze over aan haar zus, die vervolgens doet alsof ze bezeten is door de geest van de jaloerse Teishi, die haar rivaal teistert, een dochter van Michinaga. In werkelijkheid was Teishi volstrekt onschuldig en was ze niemand kwaadgezind. Enchi schreef eens dat ze alle vrouwen in de Heian-literatuur onsympathiek vond, behalve Teishi, die volgens haar ‘fris en levendig’ was.

En zo maakt Enchi een krachtig antipatriarchaal statement in een boek waarin ze feit, fictie en het fantasy-genre knap verweeft tot een ogenschijnlijk academisch werk dat in werkelijkheid een spannende historische roman is.

Antipatriarchaal statement

Het boek is zo overtuigend vanwege de vorm. Enchi, die zeer geleerd was op het gebied van de Heian-tijd, vertelt één en hetzelfde verhaal vanuit drie perspectieven, namelijk het door haar verzonnen manuscript, A Tale of False Fortunes, het boek waar het manuscript een commentaar op is, A Tale of Flowering Fortunes en haar eigen commentaar erop, waarbij ze soms vraagtekens zet bij beweringen in haar eigen verzinsels.

Door dit soort manipulaties kun je stellen dat er zelfs sprake is van vier perspectieven, het vierde dat van de lezer. En reken maar dat ik tijdens het lezen aan het googelen ben geweest en ook Sei Shonagons Pillow Book weer heb opengeslagen. Zo maakt iedere lezer zijn eigen verhaal.

In de basis is alles in Tale of False Fortunes waar: de rivaliteit tussen Michitaka en Michinaga is waar, de verwoestende brand in Teishi’s verblijf is waar, de verbanning van haar samenzwerende broers na een gevaarlijke practical joke met een voormalige keizer is waar en een melodramatisch toneelstukje waarbij Teishi dreigde non te worden en een stuk van heur haar afknipte, is waar (ik moest aan Fidan Ekiz denken). Michinaga introduceerde echt zijn twaalfjarige dochter aan de keizer om hem Teishi te doen vergeten, met succes, waardoor Japan voor het eerst twee keizerinnen tegelijk had.

Had waar geweest kunnen zijn

Maar dat de brand een moordcomplot van Michitaka was, is speculatie en het verhaal van de twee mediums is ook verzonnen. Er komen overtuigende personages in het boek voor die niet echt hebben bestaan en dat Teishi en haar keizer echt zo’n innig verliefd stel waren, is zeer onwaarschijnlijk in een tijd waarin vrouwen vooral als seksobject en broedmachine dienden, zie mijn bespreking van Lady Nijo.

Omdat het, zeker in de beleving van een 20e-eeuwse lezer, allemaal best waar geweest had kunnen zijn en Enchi alles zo strak met elkaar vervlecht, is het moeilijk om feiten en fictie uit elkaar te halen. En zoals ik wel eerder heb geschreven, er schuilt een grote troost in om voor de gek gehouden te worden.