Ménage à trois op een vulkaan

Peter Breedveld

In de late 18e eeuw, toen Italië nog verdeeld was in allerlei staatjes, was Sir William Hamilton de Britse gezant in het koninkrijk Napels. Hij was met zijn vrouw getrouwd om haar geld maar hield wel van haar, want ze hield zich keurig op de achtergrond, zoals het een vrouw in die tijd betaamde. Na haar dood trouwde hij met de courtisane van zijn neef, Emma Lyon, die door die neef bij hem was geparkeerd maar nooit meer werd opgehaald. Emma was van nederige afkomst maar intelligent en zeer mooi, een gewild schildersmodel en een getalenteerd actrice.

De Britse zeeheld Horatio Nelson werd een huisvriend van de Hamiltons en Emma’s minnaar, een schandaal in de hogere kringen, vooral omdat Nelson de bevelen van zijn meerderen begon te negeren en zich liet gebruiken als persoonlijke beul van de koning van Napels, die de halve Napolitaanse elite zonder meer liet executeren als hij ze zelfs maar verdacht van sympathie voor de ideeën van de Franse revolutie.

Dat moest volgens geschiedschrijvers wel de schuld zijn van Emma Hamilton, die een persoonlijke vriendin was van de koningin van Napels, Maria Carolina, een zus van Marie-Antoinette, onthoofd door de Franse revolutionairen. Maria Carolina had dus een rekening te vereffenen met de Fransen, die zich ook aandienden in Napels, waardoor de hele hofhouding, met medeneming van de Britse gezant, zijn vrouw en haar minnaar, moest uitwijken naar Sicilië.

Speelbal van de patriarchie

Dit alles en meer is de grondstof voor een weergaloze roman van Susan Sontag, The Volcano Lover (1992). Het is een feministische roman, maar Sontag concentreert zich niet op Emma Hamilton, zoals je misschien zou verwachten, en maakt van haar ook niet een onschuldige speelbal van patriarchale krachten. Sontag geeft haar agency en dat betekent ook dat ze verantwoordelijk is voor haar daden.

Maar de hoofdpersoon is haar man William, de Volcano Lover. Een hartstochtelijke verzamelaar van kunst en antiek, boeken, en alles wat er te verzamelen valt, en geobsedeerd door de Vesuvius, die je vanuit Napels kunt zien, een levende vulkaan, een vuur- en stenenspuwer. Laat as we speak weer van zich horen. Hamilton beklimt de Vesuvius talloze keren, lijkt geen vrees te kennen. Hij wordt begeleid door een vertegenwoordiger van het Napolitaanse volk, Bartolomeo Pumo, “Tolo” noemt hij hem. Blind aan één oog, daarom noemt Hamilton hem zijn cycloop. Heeft echt bestaan, maar zijn moeder, een tarotkaartlegger die Hamilton tegen zijn zin in zijn sterfdatum voorspelt, is verzonnen door Sontag.

Complete mensen

Hamilton is niet sympathiek, een typische vertegenwoordiger van de elite die het volk exploiteert, het goed voorheeft met zichzelf maar zich niet verdiept in anderen. Zijn tweede vrouw behandelt hij als een verzamelobject. Hij herschept haar naar zijn eigen ideale beeld door haar te onderwijzen en te trainen en stelt haar dan tentoon aan zijn gasten en relaties. Eerder had hij dat al gedaan met een aap, die hij Jack noemt en die uiteindelijk wegkwijnt.

Sontag maakt van hem een compleet mens, waardoor je ondanks alles toch met hem meeleeft. Ik deed dat althans. Sontag geeft al haar personages die behandeling, behalve de koning van Napels, die een karikatuur is, een onbehouwen boer, in weinig anders geïnteresseerd dan het massaal afslachten van wilde dieren, door anderen voor hem bij elkaar gedreven. De andere personages zijn ronde karakters met diepgang, een verleden, obsessies, trauma’s, onhebbelijkheden. Het ironische is dat ze ze zelden bij hun naam noemt. William is the Cavaliere, (cavaliere betekent “heer”), Emma is the Cavaliere’s Wife, Nelson is the Hero. Ze neemt ze hun naam af, om ze daarvoor meer menselijkheid te geven.

Spanning en erotiek

Het wonderlijke van The Volcano Lover is dat het een ontzettend ingenieus boek is, met veel lagen, zeer gecompliceerd, tal van verwijzingen naar andere verhalen in de kunst, de literatuur, de geschiedenis en de muziek, en dat het toch zo lekker wegleest. Een historische roman, meeslepend, met spanning en erotiek, over vrouwen die seksueel geëxploiteerd worden maar die ook gebruik maken van seks om er beter van te worden en zo mede-dader worden. Sontag maakt anachronistische uitstapjes naar bijvoorbeeld de Tweede Wereldoorlog, om een parallel te trekken met de verschrikkingen die de Napolitanen toen en ten tijde van de revolutie, en naar onze tijd, althans de jaren 90, om vanuit die context commentaar te geven op zowel de mentaliteit in de late 18e eeuw als die van ons. Bijvoorbeeld over het idealiseren van historische figuren in schilderijen, waar hun lichamelijke gebreken worden weggelaten, wat in onze tijd veroordeeld wordt, want die gebreken horen erbij, dragen zelfs bij aan iemands schoonheid:

“What is interesting is that we, who are so remote from the time when painting was expected to represent and ideal appearance, and who claim to find ugliness and physical imperfection humanizing, nevertheless find it worthy of explanantion, and a little unseemly, when the out of shape and the no-longer-young are romantic with each other, when they (foolishly, as we say) idealize.”

From Hell

Het boek is bezaaid met dergelijke mini-essays, beschouwingen die ons uit het verhaal rukken en ons dwingen over onszelf na te denken. “Je hebt je oordeel wel snel klaar over de Hamiltons en Lord Nelson, maar hoe integer ben je zelf eigenlijk?”

Die anachronismen geven het verhaal iets dat ik van From Hell ken van Alan Moore en Eddie Campbell, waarin de hoofdpersoon soms vanuit het 19e-eeuwse Londen inkijkjes krijgt in het Londen van de jaren 90. Het is een wat occulte manier om te suggereren dat de geschiedenis blijft nagalmen, misschien wel beide kanten op: toekomst en verleden. Ik zie trouwens wel meer overeenkomsten tussen The Volcano Lover en From Hell.

Pasen afschaffen

Wat een kleine schok bij me teweegbracht, was het verhaal van de Franse revolutie die zich over de rest van Europa uitspreidt en een gewillig oor vindt bij vooral leden van de elite: edelen, intellectuelen, leger- en marineofficieren, journalisten, die het volk willen bevrijden van hun onderdrukkers en die Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap willen helpen verbreiden. Die er in hun arrogantie van uitgaan dat ze de volledige steun van dat volk hebben, dat zich juist tegen hen richten omdat de koningin vanuit haar veilige schuilplaats op Sicilië roept dat die revolutionairen Pasen willen afschaffen. Zo wordt dat volk de gewelddadige handhaver van zijn eigen onderdrukking.

Dat is precies wat er nu in onze tijd gebeurt. Een kleine groep miljardairs trekt alle macht en alle middelen naar zich toe, zet mensen uit hun huizen, wil zelfs het drinkwater monopoliseren, maar het volk en zijn spreekbuizen boeit het geen flikker, want de moslims voeren een War on Christmas, samen met de elite!

De Hamiltons en Lord Nelson zijn de collaborateurs van de onderdrukkers, mede omdat ze zelf meer belang hebben bij het handhaven van de status quo. Maar Sontag veroordeelt ze er niet om. Ze maakt inzichtelijk waarom ze doen wat ze doen en wij begrijpen dat, omdat we zelf deel uitmaken van een elite die bloeit ten koste van de overgrote meerderheid van de aardbewoners die ook door ons worden uitgebuit, onderdrukt, mishandeld, vermoord en weggegooid als ze onbruikbaar zijn geworden.